Lễ tân gia (vào nhà mới) và lễ khai trương (mở cửa hàng, văn phòng) ở nhiều gia đình người Việt có đĩa xôi trên mâm cúng, phổ biến là xôi gấc vì màu đỏ hợp việc mới, hoặc xôi đỗ xanh. Ở miền Nam, mâm cúng khai trương hay có heo quay, gà luộc, xôi, chè đậu trắng hoặc chè trôi nước, trái cây; ở miền Bắc, mâm cúng tân gia thường có gà luộc, xôi, hoa quả, trầu rượu. Sau lễ, xôi chè được chia cho người nhà, khách và hàng xóm như một lời chào.
Bài này không bàn chuyện chọn ngày giờ hay văn khấn, mà tập trung vào phần xôi chè: món nào thường có, nấu bao nhiêu khi có khách và hàng xóm, làm sao lo kịp một buổi sáng bận rộn khi nhà mới chưa quen bếp, cửa hàng mới chưa có chỗ nấu, và chia phần lộc sao cho sạch sẽ, gọn gàng.
Vì sao lễ "khởi đầu" hay có xôi
Tân gia và khai trương có chung một tinh thần: bắt đầu một chặng mới, cầu mong thuận lợi, đủ đầy. Đĩa xôi đầy, dẻo, màu đỏ của gấc hay vàng của đỗ là hình ảnh dễ hiểu cho mong ước đó. Món xôi cũng quen thuộc với mọi thế hệ, nên dù chủ nhà trẻ hay già, xôi vẫn là lựa chọn ít ai phản đối.
Về mặt thực tế, xôi là món để được qua buổi sáng, dễ chia phần, ăn được ngay không cần bát đũa cầu kỳ. Lễ khai trương thường diễn ra sáng sớm trước giờ mở cửa, khách đến chúc mừng đứng ăn vài miếng xôi, uống chén trà là đủ. Chè thì nhẹ nhàng, ngọt, hợp ý "khởi đầu ngọt ngào", được nhiều nhà miền Nam thêm vào mâm.
Không phải lễ nào cũng cần mâm lớn. Nhiều gia đình trẻ dọn vào căn hộ chỉ làm một mâm nhỏ với hoa quả, đĩa xôi và gà luộc; nhiều cửa hàng nhỏ khai trương chỉ với đĩa xôi, bát chè, trái cây. Mâm vừa sức, sạch, đẹp là đủ ý.
Món xôi chè hay gặp trong lễ tân gia, khai trương
Tổng hợp những gì phổ biến. Mỗi vùng, mỗi nghề và mỗi gia đình có lệ riêng; bảng chỉ để tham khảo:
| Món | Hay gặp trong | Vùng | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Xôi gấc | Tân gia, khai trương | Cả nước | Màu đỏ, việc vui; gấc trái mùa có thể dùng gấc trữ đông |
| Xôi đỗ xanh | Tân gia | Miền Bắc | Dễ nấu, đi cùng gà luộc |
| Xôi vò, xôi đậu | Khai trương | Miền Nam, miền Trung | Rời hạt, dễ chia hộp nhỏ cho khách |
| Chè đậu trắng nước cốt dừa | Khai trương, tân gia | Miền Nam | Màu trắng, ngọt dịu |
| Chè trôi nước | Khai trương | Miền Nam | Viên tròn, nghĩa trọn vẹn |
| Chè đỗ đen, chè đỗ xanh | Tân gia | Miền Bắc | Nấu trước từ tối, sáng chỉ hâm |
Mâm cúng khai trương ở miền Nam thường đi cùng lễ cúng ông Địa, Thần Tài theo tín ngưỡng dân gian của giới buôn bán; phần xôi chè trên mâm này cũng như các lễ khác, không có gì đặc biệt về cách nấu.
Tính lượng khi có khách và hàng xóm
Phần cúng chỉ cần một đĩa xôi vừa và một vài bát chè. Phần lớn công sức nằm ở phần mời khách và chia cho hàng xóm. Cách tính đơn giản là đếm: bao nhiêu khách dự kiến đến trong buổi sáng, bao nhiêu nhà hàng xóm định biếu, bao nhiêu nhân viên nếu là cửa hàng.
Ví dụ giả định cho một cửa hàng nhỏ: mười khách đến chúc mừng, mười nhà hàng xóm hai bên, năm nhân viên. Nếu mỗi người một hộp xôi nhỏ khoảng một lạng rưỡi đến hai lạng nếp khô, tổng cộng khoảng hai mươi lăm hộp, cần chừng bốn đến năm cân nếp. Chè tính mỗi người một cốc nhỏ có nắp, hoặc mời ăn tại chỗ.
Với tân gia ở chung cư, hàng xóm cùng tầng là những người nên biếu đầu tiên: vài hộp xôi nhỏ kèm lời chào là cách làm quen nhẹ nhàng, nhất là khi những ngày trước đó việc chuyển đồ có thể đã làm phiền họ. Ở nhà phố, hai nhà bên cạnh và nhà đối diện là đủ.
Đừng nấu quá nhiều chỉ vì "khai trương phải đầy". Xôi thừa cả mâm vào cuối buổi, phải bỏ đi, là điều chẳng ai muốn trong ngày đầu tiên.
Lịch chuẩn bị khi nhà mới chưa quen bếp, cửa hàng chưa có chỗ nấu
Tân gia và khai trương có điểm khó chung: bếp mới chưa dùng quen, hoặc cửa hàng không có bếp. Lịch dưới đây giả định lễ lúc bảy tám giờ sáng:
- Trước vài ngày: quyết định tự nấu hay đặt. Nếu tự nấu ở nhà cũ rồi mang sang, chuẩn bị thùng giữ nhiệt, hộp có nắp, khay lót lá chuối.
- Chạy thử bếp mới: nếu nấu ở nhà mới, nấu thử một bữa trước ngày lễ để biết bếp có đủ lửa, nồi có vừa bếp, chõ có đặt được không.
- Tối hôm trước: ngâm nếp, ngâm đỗ, bổ gấc; nấu chè đỗ hoặc chè đậu trắng (chưa rưới cốt dừa), để nguội rồi cho vào ngăn mát.
- Sáng sớm, trước lễ khoảng hai tiếng: đồ xôi; trong lúc chờ, hâm chè và chuẩn bị nước cốt dừa.
- Trước lễ khoảng nửa tiếng: xới xôi ra đĩa cúng; phần mời khách chia sẵn vào hộp nhỏ, để trong thùng giữ nhiệt.
- Sau lễ: mời khách, mang hộp xôi chè sang biếu hàng xóm ngay trong buổi sáng, khi xôi còn ấm.
Nếu đặt hàng, thống nhất giờ giao trước lễ ít nhất ba mươi phút, có người nhận và kiểm. Cửa hàng không có bếp thì chọn đặt là hợp lý, đỡ cảnh mang nồi niêu qua lại.
Giữ xôi chè an toàn khi nấu một nơi, cúng một nơi
Tân gia và khai trương có một rủi ro mà lễ rằm ở nhà không có: xôi chè thường được nấu ở nhà cũ hoặc nhà người thân rồi chở sang chỗ mới, có khi qua cả quãng đường dài lúc trời đã nắng. Đồ ăn chín để ở nhiệt độ ấm trong vài giờ là điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn phát triển, nhất là món có nước cốt dừa, có đậu nấu nhừ hoặc có thịt như xôi gà. Nguyên tắc an toàn thực phẩm chung là món nóng giữ cho nóng, món lạnh giữ cho lạnh, và không để đồ ăn chín ở nhiệt độ phòng quá lâu.
Với xôi, cách làm đơn giản là đồ xong thì cho ngay vào hộp có nắp hoặc bọc kín trong lá chuối, xếp vào thùng giữ nhiệt đã lót khăn, đậy chặt. Xôi giữ được độ ấm và dẻo khá lâu theo cách này. Chè thì ngược lại: chè đậu, chè trôi nước có thể chở trong nồi kín rồi hâm lại tại chỗ nếu có bếp; nếu không có bếp, chọn món ăn nguội được như chè đỗ đen, chè đậu trắng để mát, còn nước cốt dừa đựng riêng trong hộp nhỏ để trong thùng đá.
Ở chỗ mới, nếu chưa có tủ lạnh hoặc tủ lạnh vừa cắm điện chưa đủ lạnh, đừng trông vào nó để giữ phần chè dư. Thùng đá nhỏ là món đáng chuẩn bị nhất cho ngày tân gia, khai trương. Và nếu vì lý do nào đó xôi chè đã nằm ngoài trời nóng nhiều giờ, có mùi chua hay nhớt, thì bỏ đi, kể cả khi đó là phần lễ: không có ý nghĩa nào đáng để cả nhà và khách bị đau bụng ngay ngày đầu.
Khi chính quầy chè xôi của mình khai trương
Với người mở một quầy chè xôi nhỏ, lễ khai trương có thêm một nét riêng: đĩa xôi, bát chè trên mâm cúng thường được lấy từ chính mẻ hàng đầu tiên. Nhiều người bán coi đó như lời trình diện món của mình, nên chăm chút mẻ đầu hơn mọi ngày, chọn nếp kỹ, đồ thử trước đó vài hôm để quen bếp mới, quen nồi mới.
Mẻ đầu cũng là dịp kiểm tra cả quy trình trước khi đón khách thật: nồi đủ lửa chưa, xửng có đều hơi không, tủ kính giữ ấm có đủ chỗ, hộp và thìa đã sẵn chưa, chỗ rửa dụng cụ có thuận tay. Khách quen, hàng xóm đến chúc mừng hôm đó là những người góp ý thật lòng nhất về độ dẻo của xôi, độ ngọt của chè. Ghi lại những góp ý đó có ích hơn mọi lời chúc.
Một điều nên nhớ là ngày khai trương đông người, dễ lơi tay chuyện vệ sinh: đeo găng hoặc dùng kẹp khi chia xôi, đậy nắp nồi chè sau mỗi lần múc, không để khách tự bốc trong mâm chung. Chuyện giấy tờ kinh doanh và an toàn thực phẩm cho quầy nhỏ có bài riêng trong danh mục mở quầy của trang; nên hỏi cơ quan quản lý ở địa phương trước ngày mở cửa vì yêu cầu tuỳ loại hình và nơi bán.
Chia lộc gọn và sạch
Phần chia xôi chè sau lễ là lúc dễ lộn xộn nhất: khách đông, người nhà bận tiếp, ai cũng bốc tay. Chuẩn bị sẵn hộp nhỏ có nắp, thìa dùng một lần, khăn giấy, túi đựng rác. Xôi chia hộp từ trước lễ, khách đến chỉ cần cầm hộp và cốc chè.
Với chè, nên chọn cốc có nắp kín cho phần biếu hàng xóm để không đổ khi mang đi. Chè có nước cốt dừa thì cho cốt dừa vào túi hoặc hộp nhỏ riêng, người nhận tự rưới khi ăn. Cách này giữ chè không chua nếu người nhận chưa ăn ngay.
Một số cửa hàng có lệ biếu xôi chè cho khách mua hàng đầu tiên trong ngày khai trương. Nếu làm vậy, giữ xôi chè trong tủ hoặc thùng sạch ở quầy, không bày trên mặt bàn dưới nắng hay bụi đường.
Cuối buổi, phần còn lại chia cho nhân viên, người nhà mang về và cất tủ mát. Đừng để xôi chè trên bàn cúng ngoài trời đến trưa: trời nóng, ruồi bụi, vừa mất vệ sinh vừa không đẹp cho ngày đầu.
Những tình huống hay gặp và cách xử lý
Gấc không có mùa. Dùng ruột gấc trữ đông, hoặc thay bằng xôi đỗ xanh, xôi vò. Không cần cố tạo màu đỏ bằng phẩm màu; một đĩa xôi vàng ấm vẫn trang trọng.
Nhà mới chưa có đủ bát đĩa. Mượn hoặc mua một bộ nhỏ dành riêng cho lễ, rửa sạch trước. Đồ dùng một lần chỉ nên dùng cho phần chia khách, không đặt lên mâm cúng.
Khách đến lúc lễ chưa xong. Mời khách ngồi uống trà, chờ một chút; xôi chè mời sau khi hạ lễ. Nếu khách vội, có thể gửi hộp xôi mang về.
Hàng xóm ăn chay hoặc kiêng ngọt. Chuẩn bị vài hộp xôi không mỡ hành, chè ít đường. Hỏi nhẹ nhàng trước khi biếu là cách lịch sự.
Mưa to, không làm được mâm ngoài trời. Làm mâm trong nhà hoặc ngay trước cửa có mái che. Phần xôi chè không thay đổi gì, chỉ cần giữ khô ráo.
Câu hỏi thường gặp
Cúng tân gia có cần xôi gấc không?
Không bắt buộc. Xôi gấc được nhiều nhà chọn vì màu đỏ hợp việc vui, nhưng xôi đỗ xanh, xôi trắng cũng phổ biến, nhất là ở miền Bắc khi đi cùng gà luộc. Chọn món gia đình quen nấu và đủ ăn sau lễ là được.
Lễ khai trương có cần chè không?
Ở miền Nam, nhiều cửa hàng có chè đậu trắng hoặc chè trôi nước trên mâm khai trương, mang ý ngọt ngào, trọn vẹn. Ở miền Bắc, chè ít gặp hơn trong lễ khai trương. Có hay không là tuỳ lệ của chủ nhà, không có quy định chung.
Nấu bao nhiêu xôi cho lễ khai trương cửa hàng nhỏ?
Đĩa cúng chỉ cần vài lạng nếp khô. Phần mời khách tính theo số người: mỗi hộp nhỏ khoảng một lạng rưỡi đến hai lạng nếp khô. Đếm khách, hàng xóm định biếu và nhân viên rồi nhân lên, cộng thêm vài hộp dự phòng.
Nên tự nấu hay đặt xôi chè cho lễ tân gia?
Nếu bếp mới đã dùng quen và có người lo, tự nấu chủ động hơn. Nếu nhà vừa chuyển, bếp chưa sẵn, đặt hàng sẽ nhẹ việc. Khi đặt, hỏi rõ nguyên liệu, có dùng phẩm màu không, giờ giao và kiểm xôi chè khi nhận.
Biếu xôi cho hàng xóm khi vào nhà mới có cần thiết không?
Không bắt buộc, nhưng là cách làm quen nhẹ nhàng được nhiều người quý. Nhất là ở chung cư, việc chuyển đồ có thể đã làm phiền hàng xóm; một hộp xôi nhỏ kèm lời chào giúp mở đầu mối quan hệ tốt đẹp.
Xôi chè khai trương thừa nhiều phải làm sao?
Chia ngay cho nhân viên, người nhà mang về và cất tủ mát. Xôi hấp lại ăn trong một hai ngày, chè có nước cốt dừa ăn trong ngày. Lần sau tính lượng theo số khách thực tế, tránh nấu quá nhiều chỉ vì ngày vui.