Lịch chè xôi theo các lễ âm lịch trong năm: từ rằm tháng Giêng đến tiễn ông Táo

Trong một năm âm lịch, chè và xôi gắn với nhiều lễ khác nhau: xôi gấc và chè trôi nước ngày rằm tháng Giêng; bánh trôi bánh chay ngày 3/3 Tết Hàn thực; rượu nếp (cơm rượu) và bánh tro ngày 5/5 Tết Đoan ngọ; xôi nắm, cháo trắng trong lễ cúng rằm tháng Bảy; bánh dẻo bột nếp mùa Trung thu; nếp mới, cốm ở những làng còn giữ Tết cơm mới; xôi chè ngày 23 tháng Chạp tiễn ông Táo. Cộng thêm xôi chè cúng rằm, mùng một hằng tháng.

Bài này là tấm lịch tổng hợp để bạn biết dịp nào hay có món gì, vì sao, và nên chuẩn bị nguyên liệu từ lúc nào. Các lễ lớn như Tết Nguyên đán, Tết Hàn thực, lễ ông Táo có bài riêng trên trang; ở đây chỉ nêu ngắn để thấy cả vòng năm.

Tấm lịch chè xôi một năm

Bảng dưới liệt kê các lễ âm lịch phổ biến có món chè xôi đi kèm. Các món là những gì hay gặp; mỗi vùng, mỗi nhà làm khác nhau:

Đông chí là tiết khí theo lịch mặt trời nên không cố định ngày âm lịch. Tết cơm mới cũng không có một ngày chung; nhiều làng chọn ngày mùng 10 tháng Mười, nơi khác chọn theo vụ gặt.

Ngoài các lễ trên, xôi chè còn có mặt trong các lễ riêng của gia đình như giỗ, đầy tháng, thôi nôi, cưới hỏi, tân gia, vốn không theo một ngày cố định trong năm.

Rằm tháng Giêng: "lễ quanh năm không bằng rằm tháng Giêng"

Câu nói dân gian "lễ quanh năm không bằng rằm tháng Giêng" cho thấy vị trí của rằm Giêng: lễ rằm đầu tiên của năm mới, nhiều gia đình làm mâm cỗ đầy đặn hơn hẳn các rằm khác, nhiều người đi lễ chùa. Đây cũng là dịp xôi chè được làm nhiều nhất sau Tết.

Món hay gặp là xôi gấc vì gấc còn mùa, xôi đỗ xanh, và chè trôi nước hoặc bánh trôi. Ở miền Nam, chè trôi nước rằm Giêng rất phổ biến, một phần do ảnh hưởng của cộng đồng người Hoa, những người coi rằm Giêng (Nguyên tiêu) là dịp ăn viên nếp nấu đường. Nhiều gia đình ăn chay ngày rằm Giêng nên xôi chè là lựa chọn tự nhiên cho mâm cúng.

Với những gia đình làm mâm cỗ mặn ngày rằm Giêng, đĩa xôi đặt cạnh gà luộc như mâm Tết; với gia đình cúng chay, đĩa xôi gấc hay xôi đỗ cùng vài bát chè và hoa quả đã thành một mâm trọn vẹn. Nhiều người đi lễ chùa ngày rằm Giêng cũng mang theo xôi chè hoặc oản như một phần lễ vật, theo lệ của từng nơi.

Một điểm thực tế: rằm Giêng chỉ cách Tết nửa tháng, nhiều nhà còn nếp thừa từ Tết. Đây là dịp tốt để dùng nốt nếp cũ, kiểm xem nếp có mọt, có mùi hay không trước khi nấu.

Tiết Thanh minh: xôi trong ngày tảo mộ

Thanh minh là tiết khí theo lịch mặt trời, thường rơi vào khoảng đầu tháng Tư dương lịch, gần với Tết Hàn thực. Nhiều gia đình, nhất là ở miền Bắc và các vùng còn giữ nếp xưa, dùng dịp này đi tảo mộ: dọn cỏ, đắp lại mộ, thắp hương ông bà. Câu thơ quen thuộc của Nguyễn Du trong Truyện Kiều "Thanh minh trong tiết tháng ba, Lễ là tảo mộ, hội là đạp thanh" cho thấy tục này đã quen thuộc từ lâu.

Đồ lễ mang ra mộ thường gọn: hương, hoa, quả, nước, và nhiều nhà mang theo một đĩa xôi, có khi kèm gà luộc. Xôi được chọn vì dễ mang theo, để được qua nửa ngày, ăn nguội vẫn được. Sau khi thắp hương, cả nhà có thể cùng ăn xôi tại chỗ hoặc mang về.

Nếu mang xôi đi xa, nên gói trong lá chuối rồi cho vào hộp kín, tránh để trong cốp xe nắng. Mang theo túi đựng rác để dọn sạch sau khi ăn, không để lại giấy, hộp nhựa ở khu mộ.

Tết Đoan ngọ: rượu nếp và bánh tro

Ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch ở miền Bắc gắn với tục "giết sâu bọ": sáng sớm ăn rượu nếp (cơm rượu nếp cái), hoa quả chua như mận, vải, dưa hấu. Rượu nếp được làm từ nếp cái hoặc nếp cẩm đồ chín, rắc men, ủ vài ngày cho lên men ngọt, hơi cay. Rượu nếp cẩm màu tím sẫm cũng rất được ưa chuộng.

Ở miền Trung và miền Nam, bánh tro (bánh ú tro) là món đặc trưng của Đoan ngọ. Nếp được ngâm với nước tro (nước lọc từ tro của một số loại cây, hoặc dung dịch kiềm thực phẩm), gói lá, luộc lâu, cho bánh trong, màu vàng hổ phách, dai mềm, chấm mật hoặc đường. Một số nơi còn gói bánh ú nhân đậu xanh.

Cả rượu nếp lẫn bánh tro đều cần chuẩn bị trước vài ngày: rượu nếp phải ủ, bánh tro phải ngâm và luộc lâu. Ai muốn tự làm nên bắt đầu từ ngày mùng 1 hoặc mùng 2. Rượu nếp có cồn nhẹ, nên cẩn thận với trẻ nhỏ, phụ nữ có thai và người phải lái xe.

Đoan ngọ cũng là lúc trời nóng, rượu nếp ủ nhanh lên men; ủ quá ngày thì chua và nồng. Ở nhiệt độ cao, thường hai ba ngày là ăn được, khi đó chuyển vào ngăn mát để dừng men.

Rằm tháng Bảy: xôi chè cho hai mâm cúng

Rằm tháng Bảy là dịp nhiều gia đình làm hai lễ: lễ cúng gia tiên (gắn với ý nghĩa báo hiếu của lễ Vu Lan) và lễ cúng chúng sinh (gắn với quan niệm xá tội vong nhân). Mâm gia tiên thường đầy đặn như mâm cỗ, có xôi, gà, chè; mâm cúng chúng sinh thường đặt ngoài sân hay trước cửa, có cháo trắng loãng, gạo muối, bỏng ngô, khoai lang luộc, mía, kẹo bánh, và ở nhiều nơi có những nắm xôi nhỏ.

Với mâm gia tiên, món xôi chè như các lễ rằm khác: xôi đỗ, xôi gấc nếu có, chè đỗ đen hoặc chè trôi nước. Với mâm cúng chúng sinh, xôi được nắm thành viên nhỏ hoặc chia vào những chiếc cốc giấy, cháo nấu thật loãng. Sau lễ, nhiều nơi có tục để trẻ con, hàng xóm "giành" đồ cúng như một trò vui.

Rằm tháng Bảy rơi vào giữa mùa mưa ở miền Bắc và miền Nam, trời oi ẩm, đồ ăn hỏng nhanh hơn các lễ cuối năm. Vì thế xôi chè cho dịp này nên nấu sát giờ cúng, lượng vừa phải, và chè có nước cốt dừa càng nên rưới ngay trước khi bày.

Nếu chuẩn bị đồ cúng chúng sinh, nên chọn cách đóng gói gọn, an toàn: xôi nắm bọc lá hoặc túi thực phẩm, không bày ra đất. Vứt bỏ phần thừa đúng chỗ, không để rác dọc vỉa hè sau lễ.

Trung thu và Tết cơm mới: nếp trong mùa thu

Tết Trung thu ngày rằm tháng Tám gắn với bánh nướng và bánh dẻo. Bánh dẻo làm từ bột nếp rang chín (bột bánh dẻo) nhào với nước đường đã nấu và để nguội, đôi khi thêm nước hoa bưởi, rồi ép khuôn cùng nhân. Có thể coi đây là "họ hàng" của các món chè xôi vì cùng đi từ hạt nếp. Mâm cỗ trông trăng của trẻ em có bánh, hoa quả, đôi khi có chè.

Mùa thu cũng là mùa cốm ở miền Bắc: cốm làm từ lúa nếp non, rang và giã dẹt. Cốm thường được ăn mộc với lá sen, hoặc chế biến thành chè cốm, xôi cốm, bánh cốm. Xôi cốm là món đồ cốm với đậu xanh, có khi rắc dừa, là món quà theo mùa của Hà Nội.

Trung thu cũng là dịp nhiều gia đình nấu chè cho trẻ em sau khi rước đèn: chè đỗ đen, chè hạt sen, chè khoai môn, những món dịu ngọt hợp với đêm trăng đầu thu. Đây không phải lễ vật bắt buộc, chỉ là cách làm cho mâm cỗ trông trăng của các con đầy đặn hơn ngoài bánh và hoa quả.

Tết cơm mới ở một số làng Bắc Bộ diễn ra sau vụ gặt mùa, phổ biến vào tháng Mười âm lịch. Gia đình dâng lên gia tiên bát cơm hoặc đĩa xôi nấu từ nếp, gạo mới gặt, như một cách báo vụ mùa và cảm ơn. Ngày nay tục này còn ở một số nơi; với nhiều gia đình thành phố, đây là dịp để chọn mua nếp mới cho mùa xôi cuối năm.

Chuẩn bị nguyên liệu theo vòng năm

Biết trước lịch lễ giúp mua nguyên liệu đúng mùa, đỡ mua tràn lan rồi để mốc. Một vài gợi ý theo thời điểm:

• Cuối năm (tháng Mười đến tháng Chạp): mua nếp mới vụ mùa, bổ gấc khi đang rộ và trữ đông một phần ruột gấc cho các lễ trong năm.
• Tháng Giêng: dùng nốt nếp và đậu thừa sau Tết cho rằm Giêng; kiểm mọt, ẩm.
• Tháng Hai, tháng Ba: chuẩn bị bột nếp, đường phên, đỗ xanh cà vỏ, vừng cho Tết Hàn thực.
• Cuối tháng Tư âm lịch: mua nếp cái, nếp cẩm và men rượu cho rượu nếp Đoan ngọ; ở miền Trung, miền Nam, mua lá và chuẩn bị nước tro cho bánh tro.
• Tháng Sáu, tháng Bảy: đỗ đen, đỗ xanh cho chè mùa hè và lễ rằm tháng Bảy; trời nóng nên mua vừa đủ, cất kín.
• Tháng Tám: bột bánh dẻo, đường cho Trung thu; cốm non bắt đầu có ở miền Bắc.
• Hằng tháng: một túi nếp nhỏ và đậu cho lễ rằm, mùng một, đủ dùng trong khoảng một hai tháng.

Nếp và đậu để lâu quá sáu tháng dễ mọt, giảm độ dẻo, nhất là ở miền Bắc mùa nồm. Mua theo nhu cầu của vài tháng sẽ tốt hơn mua một lần cho cả năm.

Câu hỏi thường gặp

Rằm tháng Giêng nên nấu xôi chè gì?

Xôi gấc, xôi đỗ xanh và chè trôi nước hoặc bánh trôi là các món hay gặp vào rằm tháng Giêng. Gấc vẫn còn mùa nên xôi gấc phổ biến. Ở miền Nam, chè trôi nước rằm Giêng rất quen thuộc. Gia đình ăn chay ngày này thì tránh mỡ hành trong xôi.

Rượu nếp ngày Đoan ngọ làm từ gì?

Rượu nếp là nếp cái hoặc nếp cẩm đồ chín, để nguội, rắc men rượu rồi ủ vài ngày cho lên men, thành món ngọt, hơi cay nồng. Vì có cồn nhẹ, trẻ nhỏ, phụ nữ có thai và người lái xe nên cẩn thận khi ăn.

Bánh tro khác bánh ú ở chỗ nào?

Bánh tro, còn gọi là bánh ú tro, dùng nếp ngâm nước tro hoặc dung dịch kiềm thực phẩm, luộc lâu nên bánh trong, màu vàng hổ phách, thường không nhân và chấm mật. Bánh ú thông thường có thể có nhân đậu xanh hoặc thịt và nếp không ngâm tro.

Tết cơm mới vào ngày nào?

Không có ngày chung cả nước. Một số làng Bắc Bộ làm vào mùng 10 tháng Mười âm lịch, nơi khác chọn ngày theo vụ gặt. Tục này nay còn ở một số địa phương. Gia đình dâng cơm hoặc xôi nấu từ gạo, nếp mới gặt.

Đông chí có phải lễ của người Việt không?

Đông chí là tiết khí, rơi vào khoảng 21 hoặc 22 tháng 12 dương lịch. Cộng đồng người Hoa ở Việt Nam coi đây là dịp sum họp và ăn chè trôi nước. Phần lớn gia đình người Việt không làm lễ riêng vào Đông chí.

Mâm cúng chúng sinh rằm tháng Bảy có xôi không?

Ở nhiều nơi có, thường là những nắm xôi nhỏ bên cạnh cháo trắng loãng, gạo muối, bỏng ngô, khoai luộc, mía và bánh kẹo. Cách bày khác nhau theo vùng. Nên đóng gói gọn, sạch và dọn dẹp sau lễ.