Lễ xôi chè ngày rằm, mùng một thường chỉ gồm một đĩa xôi và một hoặc vài bát chè nhỏ, đặt cạnh hoa, quả, hương và nước. Món hay gặp nhất là xôi đỗ xanh, xôi gấc hoặc xôi trắng rắc vừng; chè là chè đỗ đen, chè đỗ xanh, chè trôi nước hay chè con ông tuỳ vùng. Không có thực đơn bắt buộc: nhà nào nấu món gia đình quen ăn, sạch sẽ, vừa đủ cho người nhà thụ lộc sau lễ là được.
Phần dưới đây đi từ chuyện chọn món theo mùa, lượng nếp và đậu cho một đĩa xôi cúng, cách bày lên ban thờ hay mâm thấp, đến chuyện thời gian nấu cho kịp giờ cúng buổi sáng và phần lễ sau khi hạ. Cách nấu từng món chi tiết nằm ở hai danh mục công thức của trang; ở đây chỉ nói những gì riêng cho lễ.
Vì sao rằm và mùng một hay đi với xôi chè
Rằm và mùng một là hai mốc của lịch âm, nhiều gia đình người Việt giữ thói quen thắp hương gia tiên vào hai ngày này. Lễ hằng tháng khác lễ giỗ hay lễ Tết ở chỗ nhỏ và đều đặn: không ai bày mâm cỗ mặn mười hai lần một năm, nên phần lễ thường gọn trong hoa quả, trầu cau, nước, và với những nhà muốn có món nấu thì xôi chè là lựa chọn tự nhiên.
Có mấy lý do rất đời thường. Xôi và chè đều từ nếp và đậu, thứ nhà nào cũng sẵn, để được qua buổi sáng mà không hỏng nhanh như món mặn. Cả hai đều là món "sạch" theo cách nghĩ dân gian, không có thịt nên hợp với những nhà ăn chay ngày rằm, mùng một. Đĩa xôi tròn đầy và bát chè ngọt mang nghĩa no đủ, ngọt ngào, dễ hiểu với mọi thế hệ. Và quan trọng nhất là sau lễ cả nhà ăn được ngay làm bữa sáng hoặc bữa phụ, không phải chế biến lại.
Ở miền Bắc, cụm "lễ xôi chè" quen tới mức thành một đơn vị: người ta nói "sắm lễ xôi chè" như nói sắm mâm quả. Ở miền Trung và miền Nam, xôi chè vẫn xuất hiện nhưng nhiều nhà cúng rằm bằng hoa quả, chè và bánh ngọt nhiều hơn xôi. Cả hai cách đều phổ biến, không có cách nào đúng hơn.
Chọn món xôi và chè theo mùa
Lễ hằng tháng nên chọn món theo nguyên liệu đang ngon, dễ mua và hợp thời tiết. Bảng dưới là các cặp xôi – chè nhiều nhà hay làm, chỉ để tham khảo, đổi tuỳ khẩu vị gia đình:
| Thời điểm | Xôi hay gặp | Chè hay gặp | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Tháng Giêng, tháng Hai | Xôi gấc, xôi đỗ xanh | Chè trôi nước, chè đỗ đen | Gấc còn mùa, trời lạnh hợp chè ấm |
| Tháng Ba đến tháng Năm | Xôi đỗ xanh, xôi lạc | Chè đỗ xanh, chè đỗ đen | Rằm tháng Ba gần Tết Hàn thực, nhiều nhà thay bằng bánh trôi bánh chay |
| Mùa hè | Xôi trắng rắc vừng, xôi đỗ | Chè đỗ đen, chè hạt sen | Chè để nguội vẫn ngon, ít lo chua hơn chè có nước cốt dừa |
| Mùa thu | Xôi lá cẩm, xôi đỗ xanh | Chè hạt sen long nhãn, chè bưởi | Hạt sen, bưởi vào mùa ở nhiều vùng |
| Cuối năm | Xôi gấc, xôi nếp mới | Chè con ông, chè kho | Gấc chín rộ, nếp vụ mùa mới gặt |
Một mẹo nhỏ của nhiều bà nội trợ là xoay vòng ba bốn món trong năm thay vì cố đổi mới mỗi tháng. Lễ đều đặn mà nấu món quen thì ít hỏng tay, cả nhà cũng ăn hết.
Nếu gia đình ăn chay ngày rằm, mùng một, nên tránh xôi có mỡ hành, ruốc, lạp xưởng trên đĩa cúng; phần chay này có danh mục riêng trên trang.
Lượng vừa đủ: một đĩa xôi, mấy bát chè
Sai lầm hay gặp nhất của lễ hằng tháng là nấu quá nhiều. Đĩa xôi cúng chỉ cần đầy mặt một chiếc đĩa cỡ vừa, đường kính khoảng hai mươi phân. Lượng nếp khô cho một đĩa như vậy thường vào khoảng ba đến bốn lạng, vì nếp đồ chín nở ra, nặng thêm chừng một lần rưỡi so với lúc khô tuỳ loại nếp và độ ngâm. Gia đình bốn người ăn sáng sau lễ thì từng ấy là vừa, không phải cất tủ lạnh rồi hấp lại nhiều lần.
Với xôi đỗ xanh, tỉ lệ đỗ đã cà vỏ so với nếp quen dùng là khoảng một phần đỗ ba đến bốn phần nếp tính theo khối lượng khô. Nhiều đỗ hơn thì xôi bở, khó nén đĩa tròn đẹp; ít đỗ hơn thì nhìn nhợt. Xôi gấc thì nửa quả gấc vừa đủ nhuộm cho lượng nếp kể trên nếu muốn màu đỏ cam đậm.
Chè cúng thường múc vào bát nhỏ, chén con, mỗi bát lưng lửng chứ không đầy tràn để khỏi sóng sánh khi bưng. Nhiều nhà đặt một bát, nhiều nhà đặt ba hoặc năm bát theo số ngôi thờ trên ban; đây là lệ riêng từng nhà, không có số đúng. Một nồi chè nhỏ khoảng một lạng rưỡi đến hai lạng đậu khô đủ cho bát cúng và bốn người ăn sau đó.
Nếu còn băn khoăn, hãy tính ngược: sau lễ có bao nhiêu người ăn trong buổi sáng đó. Lễ là để dâng và để cả nhà cùng hưởng, không phải để trưng thật nhiều.
Lịch nấu cho kịp giờ cúng buổi sáng
Đa số gia đình cúng rằm, mùng một vào buổi sáng hoặc tối hôm trước (ngày mười bốn và ngày ba mươi hay hai mươi chín). Lịch dưới đây cho người đi làm muốn cúng trước bảy giờ sáng:
- Tối hôm trước, khoảng tám chín giờ: vo nếp, ngâm với nước sạch và chút muối; đỗ xanh cà vỏ ngâm riêng. Ngâm qua đêm khoảng tám tiếng là đủ, không cần lâu hơn.
- Cũng tối đó: nấu nồi chè trước. Chè đỗ đen, chè đỗ xanh để qua đêm ngấm đường còn ngon hơn; đậy nắp, để nơi thoáng hoặc cho vào ngăn mát khi đã nguội.
- Sáng sớm, khoảng năm giờ: vớt nếp để ráo, trộn đỗ, cho lên chõ hoặc xửng. Đồ khoảng ba mươi đến bốn mươi phút, giữa chừng xới một lần cho chín đều.
- Khi xôi chín: trộn chút mỡ gà hoặc dầu nếu dùng (bỏ qua nếu cúng chay), xới ra bát lớn, dùng bát úp ngược lên đĩa để có đĩa xôi tròn trịa.
- Hâm chè: đun lại nồi chè cho ấm nếu là chè ăn nóng, múc ra bát cúng khi bớt bốc hơi để mặt chè trong, không đọng nước trên thành bát.
- Bày lễ và thắp hương, rồi chờ hết một tuần hương mới hạ lễ, theo thói quen của đa số gia đình.
Với nồi cơm điện có chế độ nấu xôi, có thể hẹn giờ từ tối, nhưng nếp ngâm sẵn để trong nồi qua đêm ở nhiệt độ phòng mùa hè dễ chua. Mùa nóng nên ngâm nếp trong ngăn mát rồi sáng mới cho vào nồi.
Bày lễ: đặt đĩa xôi bát chè ở đâu cho gọn
Ban thờ trong căn hộ, nhà phố thường hẹp, nên cách bày gọn được ưu tiên hơn bày cầu kỳ. Một nguyên tắc chung nhiều nhà theo: bát hương ở giữa và trong cùng, hoa đặt một bên, quả đặt bên kia hoặc giữa phía trước; đĩa xôi và bát chè đặt ngay trước bát hương hoặc trên một khay nhỏ riêng, không chen vào chỗ cắm hương để tránh tàn hương rơi vào.
Nếu ban thờ quá chật, nhiều gia đình đặt một chiếc mâm thấp hoặc khay gỗ trên bàn ngay dưới ban, bày xôi chè, hoa quả lên đó rồi khấn. Cách này vừa an toàn, vừa dễ hạ lễ, nhất là với nhà có người già đi lại khó hay có trẻ nhỏ.
Đĩa xôi nên lót một miếng lá chuối đã lau sạch, hơ qua lửa cho mềm. Lá giữ hơi cho xôi không khô mặt trong lúc chờ, lại dễ bưng xuống. Bát chè đặt trên đĩa lót nhỏ để nếu có sánh ra cũng không dính mặt ban. Với chè có nước cốt dừa, nên rưới cốt dừa ngay trước khi bày chứ không trộn sẵn cả nồi, vì nước cốt dừa để lâu ở nhiệt độ phòng nhanh chua.
Đũa thìa đặt kèm hay không là tuỳ nhà. Có nơi đặt đôi đũa trên đĩa xôi, có nơi không. Điều đáng để ý hơn là sự sạch sẽ: bát đĩa riêng cho lễ, lau ban thờ trước khi bày, không dùng lại bát chè cúng tháng trước chưa rửa kỹ.
Những băn khoăn hay gặp và cách nghĩ thực tế
Mua xôi chè làm sẵn có được không? Rất nhiều gia đình đi làm mua xôi ở hàng quen cho lễ rằm, mùng một. Không ai đánh giá tấm lòng qua việc tự nấu hay đi mua. Chỉ nên chọn hàng sạch, mua sáng hôm đó và kiểm xôi còn ấm, chè không có mùi chua.
Cúng tối hôm trước hay sáng hôm đó? Mỗi nhà một lệ. Nhiều nơi cúng tối mười bốn và tối ba mươi (hoặc hai mươi chín với tháng thiếu), nhiều nơi cúng sáng rằm, sáng mùng một. Nếu cúng tối, xôi chè nấu chiều hôm đó, sau lễ cất tủ mát và hấp lại sáng hôm sau.
Có cần xôi màu không? Không bắt buộc. Xôi trắng rắc vừng hay xôi đỗ đều trang trọng như xôi gấc. Xôi màu được chọn vì nhìn tươi, hợp không khí ngày Tết hay dịp vui, không phải vì món khác kém.
Nấu chè mặn ngọt bao nhiêu? Chè cúng nên ngọt vừa, vì sau lễ người già và trẻ nhỏ đều ăn. Bớt đường một phần so với công thức hay gặp vẫn ngon, nhất là chè đỗ đen đã có vị bùi.
Lễ để trên ban bao lâu? Đa số hạ lễ sau khi tàn hương. Để cả ngày dưới nhiệt độ mùa hè thì xôi chè dễ hỏng; với chè có cốt dừa càng nên hạ sớm.
Sau khi hạ lễ: dùng thế nào cho hết và an toàn
Hạ lễ xong, phần xôi chè nên được dùng ngay trong buổi. Nếu còn thừa, chia ra hộp nhỏ, đậy kín và cất ngăn mát khi đã nguội bớt. Xôi để ngăn mát sẽ cứng lại; lúc ăn chỉ cần hấp hoặc cho vào nồi cơm điện có vài thìa nước, đậy nắp vài phút là mềm lại. Chè đỗ để ngăn mát được qua ngày hôm sau; chè có nước cốt dừa nên ăn trong ngày.
Một số gia đình có thói quen mang phần xôi chè sau lễ sang biếu hàng xóm hay ông bà ở gần. Đó là nét đẹp của lễ hằng tháng, và cũng là cách tốt để không phải bỏ đồ ăn. Nếu biếu, đựng trong hộp sạch có nắp, đưa ngay trong buổi sáng chứ không để tới chiều.
Dấu hiệu nên bỏ: xôi có mùi chua, nhớt mặt, chảy nước; chè sủi bọt nhỏ, có vị chua hoặc mùi lạ. Đừng tiếc vì đã là đồ cúng. Bảo quản và hâm nóng có bài riêng trong danh mục bảo quản của trang; điều cần nhớ ở đây chỉ là nấu vừa đủ để không phải lo chuyện thừa.
Câu hỏi thường gặp
Cúng rằm có bắt buộc phải có xôi chè không?
Không. Nhiều gia đình chỉ cúng hoa, quả, hương, nước vào ngày rằm và mùng một. Xôi chè là phần thêm cho những nhà muốn có món nấu, không phải điều kiện của lễ. Điều được coi trọng hơn là sự sạch sẽ và lòng thành của người cúng.
Xôi chè cúng rằm nên chọn món chay hay mặn?
Phần lớn xôi chè vốn là món chay vì chỉ có nếp, đậu, đường. Nếu gia đình ăn chay ngày rằm, chỉ cần tránh trộn mỡ hành hay rắc ruốc thịt. Nếu không ăn chay, có thể trộn chút mỡ gà cho xôi bóng, tuỳ thói quen nhà mình.
Một đĩa xôi cúng cần bao nhiêu gạo nếp?
Một đĩa cỡ vừa, đường kính khoảng hai mươi phân, thường cần chừng ba đến bốn lạng nếp khô. Con số thay đổi theo loại nếp, độ ngâm và độ dày khi nén. Gia đình đông người ăn sau lễ thì tăng lên, nhưng đĩa cúng vẫn nên gọn.
Rằm tháng Giêng và rằm tháng Bảy có khác lễ rằm thường không?
Có. Rằm tháng Giêng và rằm tháng Bảy là hai lễ lớn trong năm, nhiều gia đình làm mâm cỗ, có thêm món mặn và nhiều loại xôi chè hơn. Lễ rằm các tháng còn lại thường gọn. Trang có bài riêng về lịch chè xôi theo các lễ âm lịch.
Có nên để chè cúng qua đêm trên ban thờ không?
Không nên, nhất là mùa nóng hay với chè có nước cốt dừa. Đồ ngọt để lâu ngoài không khí dễ lên men, thu hút kiến. Sau khi tàn hương nên hạ lễ, phần còn lại cất ngăn mát và ăn trong một hai ngày.
Tháng thiếu không có ngày ba mươi thì cúng hôm nào?
Với tháng âm lịch chỉ có hai mươi chín ngày, những nhà cúng tối hôm trước mùng một sẽ cúng tối hai mươi chín. Những nhà cúng sáng mùng một thì không bị ảnh hưởng. Đây là cách làm phổ biến, nhà nào có lệ riêng thì cứ theo lệ nhà mình.