Mâm cúng đầy tháng (khi bé tròn một tháng) và thôi nôi (khi bé tròn một năm) ở nhiều gia đình có đặc điểm dễ nhận: nhiều đĩa xôi nhỏ và chén chè con xếp thành hàng, kèm một phần lớn hơn. Theo cách hiểu dân gian phổ biến, mười hai phần nhỏ dâng mười hai Bà Mụ, những người được tin là nặn hình và dạy bé các việc đầu đời; phần lớn hơn dâng Đức Ông hoặc vị được thờ chung. Món hay dùng là xôi gấc, xôi đậu và chè trôi nước hoặc chè đậu trắng.
Số phần, món ăn, ngày cúng và cách khấn khác nhau rất nhiều giữa miền Bắc, miền Nam và giữa các gia đình. Bài này chỉ nói những điều phổ biến, tập trung vào phần xôi chè: chọn món gì, nấu bao nhiêu cho mâm có nhiều phần nhỏ, sắp xếp ra sao khi trong nhà có mẹ mới sinh và em bé, và giữ an toàn thực phẩm cho khách đến chung vui.
Vì sao mâm đầy tháng có nhiều phần nhỏ
Điểm khác biệt nhất của mâm cúng đầy tháng so với các lễ khác là tính "nhân bản": cùng một món nhưng chia thành nhiều phần nhỏ giống nhau. Cách bày này gắn với tục thờ Bà Mụ, phổ biến trong dân gian cả ba miền. Theo lời kể truyền miệng, mỗi bà phụ trách một việc như nặn tai, nặn mắt, dạy bé cười, dạy bé lẫy, bò. Đầy tháng là dịp gia đình cảm ơn các bà đã giúp mẹ tròn con vuông; thôi nôi là dịp cảm ơn bé đã qua một năm đầu đời khoẻ mạnh.
Vì có nhiều phần nhỏ nên món ăn phải là thứ dễ chia đều và đẹp khi ở dạng nhỏ. Xôi và chè hợp vô cùng: xôi nén vào chén con rồi úp ra đĩa nhỏ thành những viên tròn bằng nhau, chè múc vào chén nhỏ. Một món mặn như gà hay heo quay thì thường chỉ có một phần lớn, đặt riêng.
Không phải nhà nào cũng theo đủ mười hai phần. Có gia đình chỉ cúng gia tiên với một mâm cơm bình thường và đĩa xôi; có gia đình làm lễ lớn mời họ hàng. Cách nào cũng là cách của nhà mình. Trang này không bàn đúng sai của việc thờ cúng mà chỉ giúp phần bếp núc cho những nhà đã chọn làm lễ.
Món xôi chè hay gặp trên mâm đầy tháng, thôi nôi
Dưới đây là các món thường gặp, chia theo vùng. Đây là tổng hợp từ những gì phổ biến, không phải quy định; nhiều gia đình kết hợp món của cả hai vùng:
| Món | Hay gặp ở | Lý do được chọn | Lưu ý khi làm phần nhỏ |
|---|---|---|---|
| Xôi gấc | Cả ba miền | Màu đỏ, việc vui | Nén vào chén nhỏ đã phết dầu, úp ra đĩa con |
| Xôi đậu xanh, xôi vò | Miền Bắc, miền Trung | Món quen, để được lâu hơn | Xôi vò rời hạt nên đựng chén, không úp |
| Chè trôi nước | Miền Nam, miền Trung | Viên tròn, nghĩa đầy đủ | Mỗi chén một hai viên, nước đường vừa đủ |
| Chè đậu trắng nước cốt dừa | Miền Nam | Màu trắng, ngọt dịu | Rưới cốt dừa sát giờ cúng để tránh chua |
| Chè con ông, chè đỗ | Một số nơi miền Bắc | Món quen của vùng | Chè đặc nên múc chén nhỏ dễ |
| Xôi xéo, xôi lá cẩm | Tuỳ gia đình | Thêm màu cho mâm | Không bắt buộc |
Nếu không chắc nhà mình theo lệ nào, hỏi ông bà hai bên là cách nhanh nhất. Nhiều cặp vợ chồng trẻ ở thành phố làm theo lệ bên nội cho lễ đầy tháng và theo lệ bên ngoại cho lễ thôi nôi, hoặc ngược lại, để cả hai nhà cùng vui.
Nấu bao nhiêu cho mâm nhiều phần nhỏ
Mười hai phần nhỏ nghe nhiều nhưng tổng lượng không lớn. Mỗi đĩa xôi con chỉ cỡ một chén nhỏ úp ra, tức chừng ba bốn mươi gam xôi chín. Mười hai đĩa như vậy cộng một đĩa lớn khoảng ba lạng xôi chín, tổng cộng chỉ cần khoảng năm lạng đến sáu lạng nếp khô là đủ cho phần cúng, đã tính cả lượng nở. Đó là ví dụ giả định để tính; chén nhà bạn to hay nhỏ hơn thì điều chỉnh.
Phần chè cũng tương tự: mười hai chén con mỗi chén vài thìa, cộng một chén to. Một nồi chè nhỏ từ hai lạng đậu là thừa cho phần cúng. Cái thường làm nhà có lễ đầy tháng tốn kém công sức không phải phần cúng mà là phần đãi khách sau lễ, cần tính riêng.
Cách tính phần đãi: đếm số khách, cộng người nhà, rồi tính mỗi người một bát chè nhỏ và một ít xôi nếu mời ăn tại chỗ. Nhiều gia đình chọn mời trà bánh và chè sau lễ thay vì làm cỗ, vừa nhẹ việc cho nhà có mẹ đang ở cữ, vừa đúng tinh thần của lễ nhỏ, ấm cúng.
Nếu mời ăn tại chỗ, nên chuẩn bị thêm vài phần xôi chè không đường hoặc ít đường cho người lớn tuổi, và luôn có nước lọc, trà nóng. Xôi nếp ăn nhiều dễ đầy bụng, người già và trẻ nhỏ chỉ nên ăn lượng vừa phải.
Một mẹo được nhiều người dùng: chia nồi chè làm hai, một phần ít đường cho người lớn tuổi, phụ nữ đang cho con bú, một phần ngọt hơn cho trẻ con và khách thích ngọt.
Chuẩn bị theo giờ khi trong nhà có mẹ và bé sơ sinh
Lễ đầy tháng diễn ra khi người mẹ vẫn đang hồi phục và bé còn ngủ nhiều. Việc bếp núc nên do người khác trong nhà đảm nhận và gọn gàng, tránh khói bụi, ồn ào ở phòng mẹ con:
- Trước hai ba ngày: thống nhất ngày giờ cúng với ông bà, chốt món, kiểm đủ mười hai chén con và mười hai đĩa nhỏ. Nhiều nhà mượn hoặc mua một bộ dùng riêng.
- Tối hôm trước: ngâm nếp, ngâm đậu, bổ gấc. Nấu nồi chè nếu là chè đỗ hoặc chè đậu trắng (chưa rưới cốt dừa).
- Sáng hôm cúng: đồ xôi ở bếp xa phòng ngủ của mẹ và bé, mở cửa sổ, bật hút mùi.
- Chia phần: phết một lớp dầu mỏng trong chén nhỏ, nén xôi vào, úp ra đĩa con. Làm hàng loạt trên một khay lớn rồi mới đưa lên mâm.
- Chè: hâm lại, múc chén con, rưới cốt dừa nếu dùng ngay trước khi bày.
- Bày mâm: các phần nhỏ xếp thành hàng đều, phần lớn đặt giữa hoặc phía trong; thêm hoa, trái cây, các vật dụng theo lệ từng nhà.
- Sau lễ: chia xôi chè cho khách, cất phần còn lại vào tủ mát ngay, không để cả buổi ngoài trời.
Nếu nhà chật, có thể bày mâm cúng ở phòng khách, cách xa phòng mẹ con, và đưa bé ra trong một lúc ngắn khi khấn theo lệ gia đình, rồi cho bé vào nghỉ.
Thôi nôi khác đầy tháng ở đâu
Lễ thôi nôi khi bé tròn một tuổi thường lớn hơn lễ đầy tháng, vì mẹ đã khoẻ, bé đã cứng cáp và gia đình có thời gian chuẩn bị. Mâm cúng vẫn giữ cấu trúc nhiều phần nhỏ ở nhiều nhà, nhưng có thêm món mặn, bánh kem, và hoạt động được nhiều người chờ đợi nhất: cho bé "bốc đồ", tức chọn một trong nhiều đồ vật đặt trước mặt như cây bút, quyển vở, ống nghe đồ chơi, chiếc thước.
Với phần xôi chè, thôi nôi thường dùng xôi gấc hoặc xôi vò, chè trôi nước hoặc chè đậu. Nhiều gia đình đặt xôi chè ở hàng chuyên đồ lễ, gồm sẵn mười hai đĩa nhỏ và chén nhỏ, rất tiện. Nếu đặt, nên hỏi giờ giao, cách bảo quản và nhờ người kiểm tra trước khi bày.
Đến lễ thôi nôi bé đã bắt đầu ăn dặm, nhiều phụ huynh muốn cho bé nếm một chút xôi chè trong lễ. Nếp dẻo và chè trôi nước là món dễ gây hóc với trẻ một tuổi. Nếu muốn cho bé nếm, chỉ cho chút nước chè đã nguội, không đường hoặc rất ít đường, hoặc chút xôi đã nghiền mịn, có người lớn ngồi cạnh. Phần lớn bác sĩ nhi khuyên hạn chế đường cho trẻ dưới hai tuổi; khi băn khoăn, hãy hỏi bác sĩ của bé.
Lưu ý an toàn khi đãi khách xôi chè trong lễ của bé
Rửa tay trước khi chia phần. Lễ đầy tháng có khách đến thăm em bé, nên mọi người xử lý đồ ăn đều cần rửa tay sạch, tránh vừa bế bé vừa bốc xôi.
Chè có nước cốt dừa nên dùng trong vài giờ. Nước cốt dừa để ngoài trời nắng nóng dễ chua. Rưới sát giờ ăn, phần thừa cất tủ mát và dùng trong ngày.
Đừng để xôi chè cả buổi trên mâm. Sau khi tàn hương, hạ lễ và chia ngay. Xôi để lâu khô mặt, ruồi kiến bám, mất ngon và kém an toàn.
Cân nhắc người ăn đặc biệt. Người mẹ đang cho con bú, ông bà cao tuổi, người có bệnh tiểu đường nên ăn lượng nhỏ, chọn phần ít ngọt. Các vấn đề về chế độ ăn sau sinh nên hỏi bác sĩ hoặc nữ hộ sinh.
Không dùng phẩm màu. Xôi đỏ từ gấc, xôi tím từ lá cẩm, xôi xanh từ lá dứa là đủ đẹp. Tránh phẩm màu tổng hợp trong đồ ăn cho dịp có trẻ nhỏ và mẹ đang cho con bú.
Đặt xôi chè trọn gói cho lễ của bé: những câu nên hỏi
Mâm gồm những gì, bao nhiêu phần? Các cơ sở làm đồ lễ thường có nhiều "gói" khác nhau: chỉ xôi chè mười hai phần nhỏ, hoặc trọn mâm có gà, heo quay, bánh, hoa, đồ vật cho bé bốc. Hỏi cụ thể từng món và số lượng, đừng chỉ hỏi "mâm đầy tháng có gì".
Xôi nhuộm màu bằng gì? Hỏi thẳng có dùng gấc thật, lá cẩm, lá dứa hay phẩm màu. Một cơ sở làm đàng hoàng thường trả lời rõ. Nếu được, xin xem ảnh mẻ xôi trước đó hoặc nếm thử một phần nhỏ khi nhận.
Chè có nước cốt dừa được đóng riêng không? Chè đậu trắng, chè trôi nước miền Nam hay có cốt dừa. Nên đề nghị đóng cốt dừa riêng để tự rưới lúc bày, tránh chè chua nếu phải chờ lâu.
Giờ giao và ai nhận? Thống nhất giờ giao sớm hơn giờ cúng ít nhất nửa tiếng, có người nhận và kiểm. Lễ thường vào buổi sáng, giao trễ là phải lùi giờ cúng, ảnh hưởng tới cả nhà và khách.
Đồ dùng có phải trả lại không? Nhiều nơi cho mượn khay, đĩa, chén nhỏ và lấy lại sau lễ. Hỏi trước để rửa sạch, kiểm đủ số lượng, tránh mất mát gây phiền.
Có xuất hoá đơn, ghi rõ ngày làm không? Với một bữa lễ gia đình, điều này không bắt buộc, nhưng một tờ phiếu ghi ngày làm, món, số lượng giúp bạn dễ đối chiếu và phản hồi nếu có vấn đề.
Câu hỏi thường gặp
Mâm cúng đầy tháng có bắt buộc mười hai phần xôi chè không?
Không bắt buộc. Mười hai phần nhỏ là cách bày phổ biến theo tục thờ Bà Mụ, nhưng nhiều gia đình chỉ làm một mâm cơm cúng gia tiên với đĩa xôi. Số phần và món ăn tuỳ lệ mỗi nhà; nên hỏi ông bà hai bên để thống nhất.
Cúng đầy tháng cho bé trai và bé gái có khác nhau không?
Một số nơi có lệ tính ngày cúng khác nhau cho bé trai và bé gái, hoặc khác nhau ở vài vật trên mâm. Không có quy tắc chung cả nước. Phần xôi chè thường giống nhau; chi tiết khác hãy theo lệ của gia đình mình.
Xôi chè cúng đầy tháng nên tự nấu hay đặt?
Cả hai đều phổ biến. Tự nấu chủ động được độ ngọt và nguyên liệu, nhưng tốn công khi nhà đang có người ở cữ. Đặt hàng tiện hơn; khi đặt nên hỏi rõ nguyên liệu, có phẩm màu không, giờ giao và kiểm xôi chè trước khi bày.
Trẻ một tuổi có ăn được xôi chè trong lễ thôi nôi không?
Xôi nếp dẻo và viên chè trôi nước dễ gây hóc với trẻ nhỏ, chè lại nhiều đường. Nếu muốn cho bé nếm, chỉ cho lượng rất nhỏ, nghiền mịn, có người lớn ngồi cạnh. Các câu hỏi về chế độ ăn của bé nên hỏi bác sĩ nhi.
Mười hai đĩa xôi nhỏ làm sao cho đều và đẹp?
Dùng một chén nhỏ phết dầu làm khuôn, nén xôi vừa tay rồi úp ra đĩa; làm liên tục trên một khay lớn để các phần bằng nhau. Xôi vò rời hạt thì đong bằng thìa vào chén, không úp. Lót lá chuối nhỏ dưới mỗi phần nếu thích.
Phần xôi chè sau lễ đầy tháng dùng thế nào?
Thường chia cho người nhà và khách ngay sau lễ. Phần thừa cho vào hộp kín, cất ngăn mát, dùng trong một hai ngày; chè có nước cốt dừa nên ăn trong ngày. Xôi cứng lại thì hấp hoặc cho vào nồi cơm điện hâm cho mềm.