Lễ tiễn ông Công ông Táo ngày 23 tháng Chạp âm lịch là lễ cúng cuối năm mở đầu không khí Tết của nhiều gia đình. Ngoài cá chép và bộ mũ áo, mâm lễ thường có một đĩa xôi (xôi gấc, xôi đỗ hoặc xôi trắng) và nhiều nhà có thêm chè. Mâm có thể là mâm cỗ mặn với gà luộc, giò, canh, hoặc mâm chay gọn với xôi chè, hoa quả. Đa số gia đình làm lễ vào buổi sáng hoặc trước trưa ngày 23.
Bài này không bàn về sự tích hay văn khấn, mà tập trung vào phần bếp: đĩa xôi nào hợp, chè gì có mặt ở từng vùng, mâm chay khác mâm mặn ra sao, và lịch nấu cho người đi làm muốn cúng sớm trước giờ vào cơ quan.
Vì sao lễ ông Táo có xôi
Theo tín ngưỡng dân gian, ông Công ông Táo (thường gọi chung là Táo quân) là vị thần bếp, cai quản việc bếp núc và chuyện trong nhà. Ngày 23 tháng Chạp, các gia đình làm lễ tiễn Táo quân về trời. Vì là lễ của "người giữ bếp", lễ vật thường là những món làm từ chính căn bếp nhà mình, và xôi là món quen thuộc nhất của bếp Việt trong các dịp lễ.
Ngày này cũng rơi đúng thời điểm nhiều nhà bắt đầu lo Tết: nếp đã mua về, gấc đang mùa chín đỏ. Một đĩa xôi gấc ngày 23 vừa là lễ vật, vừa như lần nấu thử trước khi đồ xôi cho mâm cỗ Tết. Nhiều bà nội trợ dùng mẻ xôi này để thử nếp mới mua có dẻo không, gấc có đỏ không.
Một điều ít người để ý là lễ ông Táo thường rơi vào những ngày chợ bắt đầu đông. Nếp, gấc, đậu xanh cà vỏ lúc này được mua nhiều cho Tết, nên mua sớm vài ngày vừa chọn được hàng tốt, vừa tránh cảnh chen chúc sáng 23. Gấc mua về để ở chỗ thoáng, chưa bổ thì để được vài ngày; nếp và đậu cất trong hộp kín, nơi khô ráo.
Ở các thành phố lớn, lễ ông Táo vẫn được nhiều gia đình trẻ giữ, nhưng mâm lễ gọn hơn nhiều: một đĩa xôi, một bát chè, đĩa hoa quả, ba bộ mũ áo hoặc một bộ tượng trưng và cá chép. Gọn mà vẫn đầy đủ ý nghĩa với gia đình là được.
Mâm chay và mâm mặn: phần xôi chè khác nhau thế nào
Gia đình chọn mâm nào là tuỳ lệ nhà và điều kiện. Bảng dưới so sánh hai cách phổ biến, chỉ ở phần xôi chè và món ăn:
| Mâm chay | Mâm mặn | |
|---|---|---|
| Xôi | Xôi gấc, xôi đỗ, xôi trắng; không trộn mỡ | Xôi gấc hoặc xôi đỗ có trộn mỡ gà, đi cùng gà luộc |
| Chè | Chè đỗ đen, chè trôi nước, chè con ông tuỳ vùng | Có hoặc không, thường là một bát chè nhỏ |
| Món khác | Hoa quả, bánh kẹo, trầu cau, nước | Gà luộc, giò, canh măng hoặc canh miến, nem |
| Ưu điểm | Nhẹ việc, hợp người đi làm, hợp nhà ăn chay | Đầy đặn, hợp nhà đông người ăn sau lễ |
| Lưu ý | Rưới cốt dừa sát giờ nếu dùng chè có cốt dừa | Mâm mặn phải nấu sớm hơn nhiều, cần người phụ |
Nhiều gia đình kết hợp: mâm chính chỉ xôi chè, hoa quả, cá chép, mũ áo; bữa trưa hoặc tối hôm đó mới nấu thêm món mặn cho cả nhà. Cách này giữ lễ gọn vào buổi sáng mà vẫn có bữa ấm cúng.
Chè trong lễ ông Táo: món của vùng nào
Không như xôi, chè không phải lễ vật phổ biến cả nước trong ngày 23. Ở một số vùng quê đồng bằng Bắc Bộ, người ta nhắc đến "chè con ông" như món gắn với lễ cuối năm: chè nếp nấu với đường mật hoặc đường phên, thêm gừng, sánh đặc, màu nâu cánh gián. Món này gần với chè bà cốt mà người Hà Nội quen ăn mùa đông. Tên gọi và cách nấu khác nhau tuỳ nơi, nhiều gia đình miền Bắc khác hoàn toàn không biết món này.
Ở miền Trung và miền Nam, nhiều nhà dâng chè trôi nước, chè đậu trắng hay chè đậu xanh đánh vào lễ ông Táo, đơn giản vì đó là món chè nhà mình hay nấu. Cũng có rất nhiều nhà không có chè, chỉ xôi và hoa quả.
Như vậy, nếu bạn thấy ai nói "lễ ông Táo phải có chè con ông" thì nên hiểu đó là lệ của một vùng. Chọn món chè gia đình quen nấu, hoặc bỏ qua chè, đều không sai. Phần quan trọng là bếp sạch và lễ vật tươm tất, đúng tinh thần của một lễ dành cho căn bếp.
Lịch nấu cho người đi làm muốn cúng trước giờ trưa
Nhiều gia đình cố gắng làm lễ trước giờ trưa ngày 23 theo quan niệm phổ biến. Với người đi làm, cách dễ nhất là cúng sáng sớm. Dưới đây là lịch cho mâm chay gọn:
- Ngày 21–22: mua cá chép (hoặc chuẩn bị cá chép bằng giấy theo lệ nhà), mũ áo, hoa quả. Mua nếp, gấc nếu nấu xôi gấc.
- Tối 22: dọn bếp sạch sẽ, lau chùi kệ, xếp gọn đồ đạc; đây cũng là một phần ý nghĩa của lễ. Ngâm nếp, bổ gấc, nấu nồi chè nếu có.
- Sáng 23, khoảng năm giờ rưỡi: vớt nếp, trộn gấc với chút rượu trắng, muối; lên chõ đồ.
- Khi xôi gần chín: xới ra trộn đường, đồ lại khoảng mười phút cho hạt bóng. Hâm chè.
- Khoảng sáu giờ rưỡi: bày lễ, thắp hương, khấn theo cách nhà mình.
- Sau khi tàn hương: hạ lễ, thả cá chép ở nơi phù hợp, cất xôi chè vào hộp để mang đi làm hoặc ăn sáng cùng gia đình.
Thả cá chép là phần nhiều gia đình coi trọng. Nên thả ở ao hồ sạch, không thả cả túi ni lông xuống nước; một số hồ ở các thành phố có khu vực được bố trí để người dân thả cá vào dịp này.
Mẹo cho đĩa xôi gấc ngày 23 thật đẹp
Dùng nếp mới cho dẻo. Cuối năm là mùa nếp vụ mùa mới gặt ở miền Bắc, hạt dẻo và thơm hơn nếp để lâu. Ngâm khoảng sáu đến tám tiếng là đủ, nếp mới ngấm nước nhanh hơn nếp cũ.
Trộn gấc với rượu trắng trước. Một thìa rượu trắng giúp ruột gấc tơi ra, bám đều lên từng hạt nếp và dậy mùi thơm. Nhiều người thêm chút dầu ăn để màu bóng.
Đồ hai lần. Lần đầu cho nếp chín, lần hai sau khi trộn đường và mỡ hoặc dầu. Xôi đồ hai lần dẻo, bóng và giữ màu lâu hơn.
Úp xôi bằng bát. Xới xôi vào bát to phết dầu, nén nhẹ, úp ngược lên đĩa lót lá chuối. Đĩa xôi tròn trịa, mặt bóng, nhìn đầy đặn.
Giữ hạt gấc nếu thích. Một số nhà đặt vài hạt gấc đã rửa sạch lên mặt xôi để trang trí. Hạt gấc không dùng để ăn; nhớ nhặt ra trước khi chia xôi cho trẻ con.
Xôi đỗ xanh cho lễ 23: lựa chọn dễ hơn xôi gấc
Không phải nhà nào cũng có gấc tươi vào đúng ngày 23, và không phải ai cũng quen tay trộn gấc. Xôi đỗ xanh là lựa chọn nhẹ việc mà vẫn trang trọng: màu vàng ấm, mùi bùi của đỗ, dễ nấu bằng nồi cơm điện. Nhiều gia đình miền Bắc coi xôi đỗ là xôi "chuẩn" của các lễ trong nhà, còn xôi gấc dành cho dịp vui lớn.
Tỉ lệ quen dùng là khoảng một phần đỗ xanh đã cà vỏ cho ba đến bốn phần nếp, tính theo lượng khô. Đỗ và nếp ngâm riêng, đến lúc đồ mới trộn với nhau và thêm chút muối. Một số nhà rải đỗ thành lớp xen giữa các lớp nếp trên chõ để hạt đỗ không vỡ nát khi xới, cho đĩa xôi có những vệt vàng xen trắng nhìn rất đẹp.
Có hai lỗi hay gặp. Thứ nhất là đỗ ngâm chưa đủ, đồ xong hạt đỗ còn cứng lõi trong khi nếp đã chín; cách sửa là ngâm đỗ lâu hơn nếp hoặc hấp đỗ trước mười phút rồi mới trộn. Thứ hai là xới quá mạnh làm đỗ nát, đĩa xôi bị đục màu. Xới nhẹ, dùng đũa cả đảo từ dưới lên là đủ.
Dọn bếp trước lễ: phần việc gắn với chè xôi
Nhiều gia đình coi việc dọn bếp trước ngày 23 là một phần của lễ, vì đây là dịp "tổng kết" căn bếp sau một năm. Với những nhà hay nấu chè xôi, đó là lúc kiểm lại đồ nghề trước mùa Tết, khi chõ, xửng, nồi sẽ phải làm việc liên tục.
Chõ gỗ, chõ tre hay xửng tre cần được cọ sạch cặn nếp bám ở các khe, phơi khô hoàn toàn; xửng để ẩm lâu dễ mốc, mốc đen bám vào khe rất khó làm sạch. Nồi nhôm nấu chè lâu ngày có thể có cặn đường cháy ở đáy, ngâm nước ấm rồi cọ nhẹ, không cạo mạnh làm xước. Vải lót xôi hay khăn xô dùng để đồ cần giặt sạch, luộc qua nước sôi, phơi nắng.
Cũng là lúc kiểm lại đồ dự trữ trong bếp: nếp cũ còn trong thùng có mọt hay chưa, đậu xanh có bị ẩm, vừng có mùi dầu ôi không. Những thứ này nên dùng hoặc bỏ trước khi mua nếp mới cho Tết. Một căn bếp gọn sạch trước ngày 23 vừa đúng tinh thần lễ, vừa giúp những ngày bận rộn sau đó trơn tru hơn.
Những băn khoăn thường gặp quanh lễ 23
Câu hỏi hay gặp nhất là cúng ngày nào. Ngày chính là 23 tháng Chạp, nhưng nhiều gia đình bận rộn làm lễ sớm hơn một hai ngày, tức 21 hoặc 22. Cách làm này khá phổ biến ở thành phố. Ngược lại, rất ít người làm lễ sau ngày 23.
Câu hỏi thứ hai là cúng ở bếp hay ở ban thờ. Phần lớn gia đình cúng ở ban thờ gia tiên, vì bếp hiện đại không có chỗ bày. Một số gia đình có bàn thờ Táo quân riêng ở gian bếp thì cúng tại đó. Cả hai cách đều được nhiều người theo.
Câu hỏi thứ ba là nếu năm đó gia đình có tang thì có làm lễ không. Phong tục mỗi vùng mỗi khác; một số nơi vẫn làm lễ ông Táo bình thường vì coi đây là lễ cho căn bếp, một số nơi giảm bớt. Nên hỏi người lớn tuổi trong họ.
Một câu hỏi khác là có cần mâm cỗ lớn không. Lễ ông Táo vốn là lễ trong nhà, không mời khách, nên mâm vừa với số người ăn là đủ. Một đĩa xôi, một bát chè cho bốn năm người ăn sáng sau lễ là lượng hợp lý.
Cuối cùng, xôi chè sau lễ dùng như mọi lễ khác: ăn trong ngày, phần còn lại cất tủ mát và hấp lại. Lễ ông Táo vào cuối năm, trời miền Bắc lạnh nên xôi giữ được lâu hơn mùa hè, nhưng vẫn không nên để qua đêm ngoài trời.
Câu hỏi thường gặp
Lễ ông Công ông Táo có bắt buộc phải có xôi không?
Không bắt buộc. Xôi là món phổ biến vì gần gũi với căn bếp và dễ chuẩn bị, nhưng nhiều gia đình chỉ dâng hoa quả, bánh kẹo, cá chép và mũ áo. Mâm lễ nhỏ mà sạch sẽ, tươm tất đã đủ.
Nên nấu xôi gấc hay xôi đỗ để cúng ông Táo?
Cả hai đều được. Xôi gấc được nhiều nhà chọn vì màu đỏ hợp không khí cuối năm và gấc đang vào mùa; xôi đỗ xanh màu vàng ấm, dễ nấu hơn. Chọn món gia đình hay ăn để sau lễ cả nhà cùng dùng hết.
Chè con ông là chè gì?
Đây là tên gọi một số vùng quê Bắc Bộ dùng cho món chè nếp nấu với đường mật hoặc đường phên và gừng, sánh đặc, ăn nóng. Món này gần với chè bà cốt của Hà Nội. Không phải nơi nào cũng biết hay dùng chè này trong lễ ông Táo.
Cúng ông Táo sớm hơn ngày 23 có được không?
Nhiều gia đình bận rộn làm lễ vào ngày 21 hoặc 22 tháng Chạp, cách này khá phổ biến ở thành phố. Ít người làm lễ sau ngày 23. Nếu còn băn khoăn, bạn hỏi người lớn tuổi trong gia đình để theo đúng lệ nhà mình.
Xôi cúng ông Táo có trộn mỡ được không?
Được nếu gia đình làm mâm mặn. Nếu mâm chay hoặc nhà ăn chay, thay mỡ bằng dầu ăn hoặc chút nước cốt dừa để xôi bóng. Phần lớn xôi gấc ngon nhờ dầu của gấc và đường, mỡ chỉ thêm độ bóng béo.
Phải thả cá chép thế nào cho đúng cách?
Nên thả cá ở ao hồ sạch, gỡ cá khỏi túi rồi mới thả, không vứt túi ni lông xuống nước. Một số thành phố bố trí điểm thả cá vào dịp này để giữ vệ sinh hồ. Nếu không có nơi phù hợp, nhiều gia đình dùng cá chép giấy.