Người cao tuổi vẫn có thể ăn xôi, bánh nếp, nhưng đồ nếp là nhóm thức ăn dễ gây nghẹn nhất với người già vì dẻo dính, dễ kết thành khối bít họng. Nguy cơ càng cao ở người răng yếu, đeo răng giả, nuốt kém, sau tai biến mạch máu não, mắc Parkinson hay sa sút trí tuệ. Cách an toàn là cho ăn phần nhỏ, cắt hoặc xé mẩu nhỏ, làm mềm thêm, ăn khi ngồi thẳng, có canh hay nước kèm và có người ở bên.
Nhiều gia đình nghĩ nghẹn chỉ là chuyện của trẻ con, trong khi ở người lớn tuổi, nghẹn thức ăn là tai nạn có thật và có thể gây tử vong. Ở Nhật Bản, mỗi dịp năm mới cơ quan cứu hoả Tokyo thường nhắc người dân cẩn thận khi ăn bánh mochi, vì phần lớn ca nghẹn nghiêm trọng xảy ra ở người cao tuổi. Bài này giải thích vì sao tuổi già nuốt khó hơn, dấu hiệu cần để ý, cách chế biến xôi chè cho dễ nuốt, cách ăn an toàn trong mâm cỗ và những điều cơ bản về sơ cứu.
Vì sao người già dễ nghẹn đồ nếp
Nuốt là một chuỗi động tác phức tạp: lưỡi gom thức ăn thành viên, đẩy về họng, nắp thanh quản đóng lại để thức ăn đi vào thực quản thay vì khí quản, rồi thực quản co bóp đưa xuống dạ dày. Theo tuổi, lực cơ lưỡi và cơ họng giảm, phản xạ nuốt chậm hơn, lượng nước bọt có thể ít đi do thuốc hay bệnh, răng mất hoặc răng giả làm nhai kém. Mỗi thay đổi một chút, cộng lại thành nguy cơ.
Đồ nếp gây khó vì tính chất vật lý: dẻo, dính, đàn hồi. Một miếng xôi không được nhai kỹ không tơi ra như cơm mà giữ thành khối, dính vào vòm họng hay chặn đường thở. Bánh nếp, bánh dày, bánh giầy, bánh chưng phần nhân nếp, viên trôi nước, xôi nguội cứng là những dạng hay gặp nhất. Uống nước để "trôi" khi đã mắc cũng không đẩy được khối dính xuống mà có khi còn gây sặc thêm.
Một yếu tố ít được để ý là cách ăn trong gia đình Việt. Xôi thường được ăn bốc, nắm thành nắm, hoặc gắp cả miếng to từ đĩa xôi đóng khuôn; bánh chưng cắt miếng vuông dày. Những kích cỡ quen thuộc ấy hợp với người trẻ nhai khoẻ, nhưng với một người tám mươi tuổi đã mất vài chiếc răng hàm thì một miếng như vậy là quá lớn. Thay đổi nhỏ như dùng thìa con, cắt lát mỏng đã giảm được đáng kể kích thước mỗi lần nuốt, mà không làm bữa ăn mất vui.
Những bệnh hay gặp ở người cao tuổi làm tình trạng này nặng thêm: tai biến mạch máu não để lại yếu một bên miệng họng, Parkinson làm động tác nuốt chậm và không đều, sa sút trí tuệ làm người bệnh quên nhai hoặc ngậm thức ăn lâu, khô miệng do thuốc. Với những người này, đồ nếp cần được cân nhắc đặc biệt.
Dấu hiệu nuốt khó cần để ý trong bữa ăn
Rối loạn nuốt thường đến từ từ, người nhà dễ bỏ qua. Nếu thấy một hay nhiều dấu hiệu sau lặp lại, nên đưa người thân đi khám để được đánh giá chức năng nuốt.
- Ho hoặc sặc trong lúc ăn, ngay sau khi nuốt, nhất là khi uống nước.
- Giọng nói ướt, khàn, có tiếng ọc ọc sau khi ăn.
- Ngậm thức ăn lâu trong miệng, thức ăn còn sót ở má, dưới lưỡi.
- Phải nuốt nhiều lần cho một miếng, hay nói cảm giác thức ăn mắc ở cổ, ở ngực.
- Ăn chậm hẳn so với trước, bỏ dở bữa, ngại ăn các món đặc.
- Sụt cân, hay bị viêm phổi tái đi tái lại không rõ nguyên nhân.
Viêm phổi hít, do thức ăn và nước lọt vào phổi, là biến chứng nguy hiểm của rối loạn nuốt ở người cao tuổi. Bác sĩ có thể đánh giá và hướng dẫn chế độ ăn phù hợp, có nơi có chuyên viên âm ngữ trị liệu giúp tập nuốt.
Làm xôi, chè dễ nuốt hơn cho người lớn tuổi
Không phải người cao tuổi nào cũng cần ăn thức ăn xay. Với người nuốt còn khá, chỉ cần chỉnh lại độ mềm và kích cỡ miếng là đủ. Người đã được chẩn đoán rối loạn nuốt thì làm theo hướng dẫn riêng của bác sĩ.
- Đồ xôi mềm hơn bình thường. Ngâm nếp lâu hơn, đồ lâu hơn, vẩy thêm nước giữa chừng để hạt nở mềm, không để hạt sượng cứng.
- Không nén chặt, không vo nắm. Xới xôi tơi, múc bằng thìa từng ít một thay vì nắm thành nắm hay đóng khuôn chặt.
- Ăn xôi khi còn ấm, hấp lại xôi nguội. Xôi để nguội và để tủ lạnh rất cứng; hấp lại cho tới khi mềm hẳn mới dọn ra.
- Biến xôi thành cháo nếp hay chè nếp. Với người nhai kém, nấu nếp thành cháo loãng, chè nếp cẩm hay chè đậu nấu nhừ là cách giữ được vị quen mà dễ nuốt hơn nhiều.
- Cắt nhỏ viên trôi nước, bánh nếp. Cắt thành mẩu nhỏ, hoặc thay viên trôi nước bằng chè đậu xanh đánh mịn.
- Bỏ hạt cứng và sợi dai. Lạc rang, hạt sen chưa nhừ, dừa sợi, bột báng viên to nên bỏ ra hoặc nghiền.
- Kèm món lỏng có độ sánh. Canh, nước chè sánh giúp làm ẩm miếng ăn. Với người hay sặc nước loãng, bác sĩ có thể hướng dẫn làm sánh đồ uống.
Khung phân loại quốc tế IDDSI về thức ăn cho người khó nuốt xếp những thức ăn dính, dai như bánh nếp vào nhóm cần tránh ở các mức ăn mềm. Nếu người thân đã được xếp mức ăn cụ thể, xôi nguyên hạt thường không nằm trong thực đơn.
Chọn món chè xôi theo khả năng nhai nuốt
Cùng một mâm cỗ, có những món người lớn tuổi ăn dễ hơn và những món nên tránh hoặc làm lại. Bảng dưới gợi ý theo mức nhai nuốt thường gặp; người đã được bác sĩ xếp chế độ ăn thì theo chế độ đó.
| Nhóm món | Nuốt còn tốt, răng khá | Nhai kém, răng giả, nuốt chậm | Đã chẩn đoán rối loạn nuốt |
|---|---|---|---|
| Xôi trắng, xôi đậu xanh | Phần nhỏ, xôi ấm mềm | Xôi đồ mềm, múc thìa nhỏ, ăn kèm canh | Thường tránh; thay bằng cháo nếp theo độ đặc được hướng dẫn |
| Xôi gấc, xôi lá cẩm | Như xôi trắng, bớt đường | Đồ mềm hơn, bớt dừa sợi | Thường tránh |
| Xôi vò, xôi lạc | Được, nhai kỹ | Bỏ lạc nguyên hạt; xôi vò hạt rời dễ vương, cần cẩn thận | Tránh |
| Bánh chưng, bánh dày | Lát mỏng, hấp mềm | Mẩu nhỏ, không rán | Tránh |
| Chè trôi nước, bánh trôi | Cắn từng miếng nhỏ | Cắt nhỏ viên, hoặc chỉ ăn phần nước và nhân | Tránh viên bột |
| Chè đậu nấu nhừ | Được, ít ngọt | Được, đậu nghiền bớt | Có thể dùng nếu xay mịn và chỉnh độ sánh theo hướng dẫn |
| Chè có thạch, trân châu, bột báng | Cẩn thận, ăn bằng thìa | Nên bỏ thạch và viên dai | Tránh |
Cột cuối chỉ mang tính tham khảo. Mức độ rối loạn nuốt rất khác nhau giữa từng người, có người ăn được thức ăn mềm, có người chỉ được thức ăn xay mịn hay chất lỏng làm sánh; quyết định cụ thể thuộc về bác sĩ và chuyên viên điều trị.
Ăn an toàn trong mâm cỗ, ngày lễ
Ngồi thẳng, không ăn khi nằm. Người già ngồi thẳng lưng, đầu hơi cúi về trước khi nuốt; người nằm liệt giường cần được nâng cao lưng. Sau bữa ngồi thêm ít nhất mười lăm, hai mươi phút rồi mới nằm.
Một miếng nhỏ, nuốt xong mới ăn tiếp. Con cháu gắp thức ăn cho ông bà thường gắp miếng to và nhiều. Gắp miếng nhỏ, đợi nuốt hết rồi mới gắp tiếp.
Không vừa ăn vừa nói chuyện, cười lớn. Mâm cỗ đông vui là lúc dễ quên. Người ngồi cạnh để ý nhắc nhẹ, không hỏi chuyện khi ông bà đang nhai.
Kiểm tra răng giả. Răng giả lỏng làm nhai kém và giảm cảm giác thức ăn trong miệng. Răng giả không vừa nên được nha sĩ chỉnh lại.
Có người ở bên. Người có tiền sử tai biến, sa sút trí tuệ không nên ăn đồ nếp một mình. Ít nhất một người trong nhà nên biết cách sơ cứu nghẹn.
Sơ cứu khi người lớn tuổi bị nghẹn
Nếu người bị nghẹn còn ho được, nói được, khuyến khích họ ho mạnh, không vỗ lưng thật mạnh ngay khi họ đang ho hiệu quả và không cho uống nước. Nếu họ không nói được, không ho được, ôm cổ, mặt tím tái, đó là cấp cứu: gọi ngay 115 và sơ cứu.
Các hướng dẫn sơ cứu phổ biến cho người lớn tỉnh táo là vỗ mạnh vào lưng giữa hai bả vai, xen kẽ với thủ thuật ép bụng từ phía sau (Heimlich). Với người cao tuổi xương giòn, ép bụng có thể gây tổn thương, nhưng khi đường thở bị bít hoàn toàn thì cứu đường thở vẫn là ưu tiên. Nếu người bệnh bất tỉnh, đặt nằm xuống và bắt đầu hồi sinh tim phổi nếu đã được học.
Những thao tác này chỉ làm đúng khi đã được học thực hành. Gia đình có người cao tuổi nên có ít nhất một người học lớp sơ cứu cơ bản do bệnh viện hoặc hội Chữ thập đỏ tổ chức. Sau một lần nghẹn, kể cả khi đã ổn, nên đưa người thân đi khám để kiểm tra phổi và đánh giá chức năng nuốt.
Dinh dưỡng: không chỉ là chuyện nghẹn
Ngoài nguy cơ nghẹn, nhiều người cao tuổi có tiểu đường, bệnh tim mạch hay thận, nên xôi ngọt, chè nhiều đường, xôi mỡ hành cần ăn có chừng mực. Đồng thời, không ít người già lại ăn quá ít, sụt cân, thiếu đạm; với họ, một bát chè đậu nấu nhừ, ít ngọt, hay cháo nếp nấu với đậu xanh lại có thể là cách giúp ăn thêm được chút năng lượng và đạm.
Vì vậy không có lời khuyên chung "người già nên kiêng nếp" hay "người già nên ăn chè cho bổ". Câu hỏi đúng là người thân của mình đang thiếu hay thừa gì, có bệnh gì, nuốt tốt tới đâu. Bác sĩ điều trị và chuyên gia dinh dưỡng là người phù hợp để trả lời, nhất là khi người già có nhiều bệnh cùng lúc.
Một điều dễ làm là giữ vị quen. Người lớn tuổi thường thèm những món gắn với ký ức: bát chè con ông ngày Tết, đĩa xôi gấc ngày giỗ. Làm lại món đó cho mềm, nhỏ, ít ngọt, ăn có người ở bên, thường tốt hơn là cấm hẳn rồi để ông bà ăn lén.
Câu hỏi thường gặp
Người già đeo răng giả có ăn được xôi không?
Được nếu răng giả vừa khít và xôi đủ mềm. Xôi dính có thể bám vào răng giả, làm lỏng hàm hoặc khó nhai. Nên ăn miếng nhỏ, xôi ấm mềm, súc miệng và vệ sinh răng giả sau ăn. Răng giả lỏng thì nên nhờ nha sĩ chỉnh trước.
Người sau tai biến ăn chè được không?
Tuỳ chức năng nuốt sau tai biến. Nhiều người bị rối loạn nuốt, sặc nước loãng, nên chè loãng có hạt lại khó. Bác sĩ hoặc chuyên viên âm ngữ trị liệu sẽ đánh giá và hướng dẫn độ đặc phù hợp; gia đình nên làm theo hướng dẫn đó.
Có nên cho người già uống nước khi bị nghẹn xôi?
Không. Khi đã bị nghẹn khối thức ăn dính, uống nước không đẩy được khối đó xuống mà có thể gây sặc thêm vào đường thở. Nếu người bệnh ho được thì khuyến khích ho; nếu không ho, không thở được thì sơ cứu và gọi cấp cứu.
Cháo nếp có dễ nuốt hơn cháo tẻ không?
Cháo nếp mềm và sánh, nhiều người già thấy dễ ăn, nhưng nếu nấu quá đặc và để nguội, cháo nếp có thể dính và đặc quánh lại. Nấu loãng vừa phải, ăn khi còn ấm, khuấy đều trước khi múc là đủ. Người rối loạn nuốt cần độ đặc theo hướng dẫn riêng.
Bánh chưng ngày Tết thì cho ông bà ăn thế nào?
Cắt lát mỏng, chia mẩu nhỏ, hấp lại cho mềm, không rán giòn vì rán làm cứng và nhiều dầu. Ăn kèm canh hoặc dưa hành, ngồi thẳng, có người ở bên. Người rối loạn nuốt nặng nên tránh bánh chưng và hỏi bác sĩ món thay thế.
Làm sao biết người già cần đi khám vì khó nuốt?
Khi thấy ho sặc trong bữa ăn lặp lại, giọng ướt sau ăn, ăn chậm hẳn, sụt cân hay viêm phổi nhiều lần, nên đưa đi khám. Bác sĩ có thể làm nghiệm pháp nuốt hoặc chỉ định thăm dò để đánh giá và hướng dẫn chế độ ăn an toàn.