Không có một mốc tuổi chính thức nào "cho phép" trẻ ăn xôi hay chè, nhưng có hai điều cần lo khi cho trẻ nhỏ ăn: hóc nghẹn và đường. Miếng nếp dẻo dính, viên trôi nước tròn, thạch, trân châu, hạt đậu, hạt lạc là những thứ trẻ dưới bốn, năm tuổi dễ hóc nhất. Còn chè ngọt thì nhiều hướng dẫn dinh dưỡng khuyên trẻ dưới hai tuổi không nên ăn đường thêm vào. Vì vậy với trẻ ăn dặm và trẻ mới biết đi, nếu cho ăn thì chỉ vài miếng xôi mềm, xé nhỏ, có người lớn ngồi cạnh; chè thì nấu gần như không đường và loại bỏ viên, thạch, hạt nguyên.
Trẻ lớn hơn, đã nhai tốt và biết ngồi ăn tử tế, có thể ăn xôi chè như một món trong bữa, miễn là lượng vừa phải và không thay hẳn bữa chính. Bài này đi qua từng nhóm tuổi, những món nguy cơ cao nhất, cách chế biến lại món của người lớn cho trẻ, và những điều cơ bản về sơ cứu hóc dị vật mà người chăm trẻ nên biết. Trẻ có bệnh lý về nuốt, chậm phát triển hay đang được bác sĩ theo dõi dinh dưỡng thì cần hỏi riêng bác sĩ nhi.
Vì sao đồ nếp là món dễ gây hóc ở trẻ nhỏ
Trẻ dưới bốn tuổi có đường thở nhỏ, răng hàm chưa đủ để nghiền kỹ, phản xạ ho để tống dị vật còn yếu và hay vừa ăn vừa chơi, chạy nhảy, cười nói. Những thức ăn nguy hiểm nhất với trẻ có chung vài đặc điểm: tròn, trơn, cỡ bằng đường thở, hoặc dẻo dính có thể nặn thành một khối bít kín. Đồ nếp đáp ứng đặc điểm thứ hai rất rõ.
Một miếng xôi to, dẻo, khi trẻ nuốt mà chưa nhai kỹ có thể kết thành khối dính vào họng. Viên trôi nước, bánh trôi, viên bột nếp trong chè vừa tròn vừa dính, đúng loại thức ăn được các tổ chức nhi khoa nhiều nước cảnh báo. Thạch, nhất là loại thạch cốc nhỏ hút một hơi vào miệng, trân châu dai, viên bột báng to cũng là dị vật quen thuộc. Một số nước từng hạn chế loại thạch cốc nhỏ có chứa konjac vì các ca hóc ở trẻ em.
Những hạt nguyên trong xôi và chè như lạc, hạt sen, hạt đậu chưa nhừ, ngô hạt, dừa sợi dai cũng có thể lọt vào đường thở. Lạc còn có nguy cơ dị ứng riêng. Nhiều hướng dẫn nhi khoa khuyên không cho trẻ dưới năm tuổi ăn lạc hạt nguyên.
Cho trẻ ăn xôi, chè theo từng nhóm tuổi
Bảng dưới là hướng dẫn chung dựa trên khả năng nhai nuốt thường gặp ở từng độ tuổi. Mỗi trẻ phát triển khác nhau, người chăm sóc cần quan sát con mình.
| Tuổi | Xôi | Chè | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Dưới 6 tháng | Không | Không | Bú mẹ hoặc sữa công thức theo hướng dẫn của nhân viên y tế |
| 6 đến 12 tháng | Nếu muốn cho nếm, vài hạt nếp nấu nhừ trộn cháo | Không đường; có thể cho nếm đậu, bí nghiền nhuyễn | Không viên, không thạch, không hạt nguyên; không mật ong dưới một tuổi |
| 1 đến 2 tuổi | Xôi mềm, xé từng mẩu nhỏ, ăn cùng canh | Đậu nấu nhừ nghiền, gần như không đường | Hạn chế tối đa đường thêm vào; luôn có người lớn ngồi cạnh |
| 2 đến 4 tuổi | Phần nhỏ, ăn kèm thức ăn khác | Bát nhỏ, ít ngọt; cắt viên trôi nước thành mẩu nhỏ | Bỏ thạch cốc, trân châu, lạc nguyên hạt |
| 4 đến 6 tuổi | Như người lớn nhưng phần nhỏ hơn | Bát nhỏ, vẫn nên ít ngọt | Dạy ngồi ăn, nhai kỹ, không vừa chạy vừa ăn |
| Trên 6 tuổi | Một món trong bữa, không thay bữa thường xuyên | Món ăn vặt thỉnh thoảng | Chú ý lượng đường cả ngày, nhất là trẻ uống nhiều nước ngọt |
Mốc tuổi ở đây không phải quy định, chỉ là điểm tham khảo. Trẻ sinh non, trẻ có vấn đề răng miệng hay vận động miệng chậm có thể cần thời gian lâu hơn mới ăn được đồ nếp an toàn.
Đường trong chè và trẻ em
Trong hướng dẫn năm 2015, WHO khuyên giới hạn đường tự do dưới 10% năng lượng mỗi ngày cho cả người lớn và trẻ em, tốt hơn là dưới 5%. Trẻ ăn ít năng lượng hơn người lớn nên lượng đường tương ứng tính bằng gam cũng thấp hơn nhiều. Một bát chè ngọt kiểu người lớn, chia cho trẻ ba tuổi, có thể đã chiếm trọn mức đường cả ngày của con.
Với trẻ dưới hai tuổi, nhiều tổ chức nhi khoa và dinh dưỡng, trong đó có Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ, khuyên tránh hẳn đường thêm vào. Lý do không chỉ là năng lượng: giai đoạn này trẻ đang hình thành khẩu vị, quen ngọt sớm dễ kén các món rau, đạm ít vị. Đường cũng là mồi cho vi khuẩn gây sâu răng, mà răng sữa sâu ảnh hưởng tới ăn nhai và răng vĩnh viễn sau này.
Điều này không có nghĩa phải cấm trẻ ăn chè suốt tuổi thơ. Cách thực tế là múc phần cho trẻ trước khi cho đường, nêm rất nhẹ cho trẻ lớn hơn, và để vị ngọt tự nhiên từ khoai lang, bí đỏ, chuối chín, bắp làm nền. Trẻ chưa quen ngọt thường ăn chè nhạt rất tự nhiên; chính người lớn mới thấy "nhạt quá".
Mật ong đôi khi được dùng thay đường vì nghĩ lành hơn. Với trẻ dưới một tuổi, mật ong là thứ không được cho ăn dưới mọi hình thức vì nguy cơ ngộ độc botulinum ở trẻ nhũ nhi, kể cả khi đã nấu trong chè.
Chế biến lại món người lớn cho trẻ ăn
Không cần nấu riêng một món hoàn toàn khác. Từ nồi xôi, nồi chè của cả nhà, có thể làm lại phần cho trẻ theo các bước sau.
- Múc phần của trẻ ra trước khi nêm. Chè múc trước khi cho đường, xôi lấy trước khi rưới mỡ hành, trộn muối, rắc đường.
- Làm mềm thêm. Xôi cho trẻ nhỏ có thể hấp thêm một lúc với chút nước cho hạt nở mềm, hoặc nấu thành cháo nếp loãng. Đậu trong chè nấu thêm cho thật nhừ rồi tán.
- Xé, cắt nhỏ. Xôi xé thành mẩu nhỏ cỡ hạt đậu với trẻ một, hai tuổi, không vo thành nắm tròn. Viên trôi nước cắt làm bốn, làm sáu, hoặc với trẻ quá nhỏ thì bỏ hẳn.
- Loại bỏ thứ nguy cơ cao. Lạc nguyên hạt, hạt sen nguyên, thạch, trân châu, dừa sợi dai, bột báng viên to: bỏ ra hoặc nghiền nhuyễn.
- Cho ăn kèm thức ăn khác. Một ít xôi kèm canh rau, trứng, thịt băm giúp bữa đủ chất hơn và trẻ không ăn quá nhiều nếp một lúc.
- Cho ăn ở nhiệt độ vừa. Chè nóng vừa phải, không quá lạnh để trẻ khỏi uống vội; xôi ấm, không nóng bỏng.
Những bước này mất thêm vài phút nhưng giảm được phần lớn rủi ro. Với trẻ đi nhà trẻ hay được ông bà chăm, nên trao đổi để mọi người cùng làm như nhau.
Thói quen ăn uống giúp giảm nguy cơ hóc
Ngồi yên khi ăn. Phần lớn ca hóc xảy ra khi trẻ vừa ăn vừa chạy, vừa cười đùa, vừa khóc. Cho trẻ ngồi ghế ăn hay ngồi bàn, không cho ăn trong lúc đi xe, chơi đùa.
Người lớn ở bên. Luôn có người lớn ngồi cạnh khi trẻ nhỏ ăn, nhất là món dẻo dính. Không để anh chị lớn cho em nhỏ ăn kẹo, thạch, viên trôi nước khi không có người lớn.
Không ép, không dỗ bằng cách nhét. Ép trẻ ăn nhanh, đút miếng to khi trẻ đang khóc là cách dễ dẫn tới hóc. Để trẻ tự ăn theo nhịp, dừng khi trẻ không muốn ăn nữa.
Dạy nhai kỹ từ nhỏ. Trẻ lớn hơn có thể học "nhai xong mới nói", "nuốt xong mới cắn miếng khác". Người lớn ăn chậm, nhai kỹ trước mặt trẻ cũng là cách dạy.
Cẩn thận trong dịp lễ. Mâm cỗ, ngày rằm, đám giỗ đông người, trẻ dễ được nhiều người cho ăn, lại chạy quanh. Đây là lúc dễ xảy ra hóc thạch, hóc xôi, hóc kẹo nhất.
Chè xôi mua ngoài, ở nhà trẻ và những dịp được cho quà
Ở nhà, cha mẹ kiểm soát được cách nấu. Ra ngoài thì khó hơn: gói xôi mua vội buổi sáng thường nén chặt, rưới mỡ hành, rắc ruốc ngọt; cốc chè mua ở quầy hay có thạch, trân châu, đá bào và nước cốt dừa ngọt đậm. Với trẻ nhỏ, khi mua cho con, có thể xin xôi không mỡ, không rắc đường, mang về xé nhỏ; chè thì chọn loại ít thứ, vớt bỏ thạch và viên, pha thêm chút nước ấm cho bớt ngọt và bớt lạnh.
Trẻ đi nhà trẻ, mẫu giáo đôi khi được ăn xôi, chè trong bữa phụ hay dịp lễ. Phụ huynh có thể hỏi cô giáo cách nhà trường chia phần cho trẻ nhỏ, đặc biệt với thạch và viên bột, và báo trước nếu con có dị ứng lạc, vừng, sữa hay đậu nành. Đa số trường đều có quy định riêng về thực phẩm dễ gây hóc, nhưng thông tin hai chiều vẫn hữu ích.
Những dịp được người quen cho quà như rằm tháng Tám, đám giỗ, cúng đầy tháng thường có bánh nếp, chè cốc, xôi gói. Không cần từ chối, chỉ cần cất bớt, chia nhỏ phần của trẻ và cho ăn dần vào bữa phụ thay vì để trẻ ăn hết một lượt trong khi chạy chơi.
Khi trẻ bị hóc: những điều người chăm trẻ cần biết
Trẻ ho mạnh, khóc được, nói được nghĩa là đường thở chưa bị bít hoàn toàn. Lúc này nên để trẻ tự ho, ở bên theo dõi, không thò ngón tay vào họng móc vì có thể đẩy dị vật sâu hơn. Nếu trẻ không ho được, không khóc, không thở được, tím tái, đó là cấp cứu: cần sơ cứu ngay và gọi cấp cứu 115.
Kỹ thuật sơ cứu khác nhau theo tuổi. Với trẻ dưới một tuổi, hướng dẫn phổ biến là đặt trẻ nằm sấp dọc cẳng tay, đầu thấp, vỗ lưng giữa hai bả vai, rồi lật ngửa ấn ngực, lặp lại. Với trẻ lớn hơn, dùng thủ thuật ép bụng từ phía sau (thủ thuật Heimlich). Những thao tác này cần được học thực hành có người hướng dẫn mới làm đúng lực và đúng vị trí; đọc qua chữ không thay được.
Bệnh viện, hội Chữ thập đỏ và một số trường mầm non thường tổ chức lớp sơ cứu cơ bản cho phụ huynh. Nếu nhà có trẻ nhỏ, một buổi học như vậy đáng giá hơn mọi lời dặn kiêng khem. Sau bất kỳ lần hóc nào, kể cả khi đã tống được dị vật ra, nếu trẻ còn ho kéo dài, thở khò khè hay sốt, nên đưa trẻ đi khám vì có thể còn mảnh nhỏ trong phổi.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ 8 tháng ăn cháo nếp được không?
Cháo nấu từ một ít gạo nếp trộn gạo tẻ, nấu nhừ, loãng phù hợp tuổi ăn dặm thường không có vấn đề gì đặc biệt. Điều cần chú ý là độ đặc, độ dính phù hợp khả năng nuốt của trẻ và không thêm đường, muối. Nếu trẻ có dấu hiệu khó nuốt, hỏi bác sĩ nhi.
Có nên cho trẻ ăn xôi thay bữa sáng mỗi ngày?
Xôi có thể là bữa sáng thỉnh thoảng nếu kèm trứng, thịt, đậu và rau. Ăn xôi ngọt hay xôi mỡ hành mỗi ngày làm bữa sáng thiếu đạm, rau và nhiều chất béo, đường. Đổi xen kẽ với cháo, bún, phở, bánh mì, sữa giúp trẻ nhận đủ chất hơn.
Trẻ thích ăn chè ngọt, bỏ cơm thì làm sao?
Không nên dùng chè làm phần thưởng hay món dỗ ăn, vì trẻ sẽ coi món ngọt là thứ quý và cơm là thứ phải chịu. Cho chè vào bữa phụ cố định, lượng nhỏ, sau bữa chính. Giảm dần độ ngọt mỗi lần nấu, trẻ thường quen nhanh hơn người lớn nghĩ.
Thạch rau câu tự làm ở nhà có an toàn cho trẻ không?
Thạch rau câu mềm, cắt miếng nhỏ, ăn bằng thìa ít nguy hiểm hơn thạch cốc hút một hơi. Nguy cơ cao nằm ở cách ăn: hút hoặc nuốt cả khối. Với trẻ nhỏ, cắt thạch thành miếng nhỏ, cho ăn bằng thìa và có người lớn ngồi cạnh.
Trẻ bị dị ứng lạc thì ăn xôi chè cần chú ý gì?
Lạc xuất hiện trong nhiều món: xôi lạc, muối vừng lạc, chè có lạc rang, dầu lạc dùng phi hành. Khi mua ở ngoài, cần hỏi rõ thành phần và dụng cụ có dùng chung không. Kế hoạch xử trí khi bị phản ứng nên được bác sĩ dị ứng hướng dẫn cụ thể.
Bao nhiêu tuổi thì trẻ ăn được viên trôi nước nguyên viên?
Không có mốc tuổi chính xác. Nhiều hướng dẫn coi thức ăn tròn, dính là nguy cơ cao với trẻ dưới bốn đến năm tuổi. Ngay cả trẻ lớn hơn cũng nên ăn khi ngồi yên, cắn từng miếng, có người lớn ở gần, nhất là lúc ăn vui trong dịp lễ.